ပိဋကတ်သုံးပုံ သရုပ်စုံအဘိဓာန်-ကခဂဃင
ကံ ၁၁ ပါး (သုတ္တန်နည်း)
၁။ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ- ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးသော ပထမဇော စေတနာကံ၊
၂။ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ- ဒုတိယဘဝ၌ အကျိုးပေးသော သတ္တမဇော စေတနာကံ၊
၃။ အပရာပရိယဝေဒနီယကံ- တတိယဘဝမှ နိဗ္ဗာန်အထိ အကျိုးပေးသော အလယ်ဇော ငါးချက် စေတနာကံ၊
၄။ ယဂ္ဂရုကကံ- ကုသိုလ်ဘက်၌ ကြီးလေးသော မဟဂ္ဂုတ် ကံ, အကုသိုလ် ဘက်၌ အနန္တရိယကံ၊
၅။ ယဗ္ဗဟုလကံ- ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံ၊
၆။ ယဒါသန္နကံ- သေခါနီးအခါ၌ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်ကံ အကုသိုလ် ကံနှင့် ၎င်းတို့ကို သတိရသော ကံ၊
၇။ ကဋတ္တာကံ- ဂရုကစသော ကံသုံးပါးမှ လွတ်သော အမှတ်တမဲ့ ပြုအပ်သော ကံ၊
၈။ ဇနကကံ- ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေး၍ ပဝတ္တိအကျိုးကို မပေးသော ကံ၊
၉။ ဥပတ္ထမ္ဘကကံ- ဇနကကံကို အကျိုးပေးခွင့်ရအောင် ကူညီထောက်ပံ့တတ်သော ကံ၊
၁၀။ ဥပပီဠကကံ- ကပ်၍ ဖိစီးနှိပ်စက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်တတ်သော ကံ၊
၁၁။ ကံ- ကပ်၍ တားမြစ်သတ်ဖြတ်တတ်သော ကံ။ဥပဃာတက (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၄။)♦
ကံ ၁၂ ပါး (ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်နည်း)
၁။ အဟောသိ ကမ္မံ အဟောသိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ အားထုတ်ခဲ့ပြီး၍ အတိတ်ဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးပြီးသော ကံ၊
၂။ အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ အားထုတ်ခဲ့ပြီး အတိတ်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့်မရသော ကံ၊
၃။ အဟောသိ ကမ္မံ အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ အားထုတ်ခဲ့ပြီး၍ ယခု ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့်ရသော ကံ၊
၄။ အဟောသိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ ကြိုးစား အားထုတ်ခဲ့ပြီး၍ ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့် မရရှိသော ကံ၊
၅။ အဟောသိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ အားထုတ်ခဲ့ပြီး အနာဂတ်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိလတ္တံ့သော ကံ၊
၆။ အဟောသိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- အတိတ်ဘဝ၌ ကြိုးစား အားထုတ်ခဲ့ပြီး၍ အနာဂတ်ဘဝ အကျိုးပေးခွင့် မရရှိလတ္တံ့သော ကံ၊
၇။ အတ္ထိ ကမ္မံ အတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော- ယခုဘဝ၌ ပြုလုပ် အားထုတ်ပြီးလျှင် ယခုဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးခွင့် ရရှိသော ကံ၊
၈။ အတ္ထိကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော- ယခုဘဝ၌ ပြုလုပ်အားထုတ်ပြီးလျှင် ယခုဘဝ ၌ပင် အကျိုးပေးခွင့် မရရှိသော ကံ၊
၉။ အတ္ထိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- ယခု ဘဝ၌ ပြုလုပ်အားထုတ်ပြီးလျှင် နောင်အနာဂတ်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိလတ္တံ့သော ကံ၊
၁၀။ အတ္ထိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- ယခုဘဝ၌ ပြုလုပ်အားထုတ်ပြီး နောင်အနာဂတ် ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့် မရရှိလတ္တံ့သော ကံ၊
၁၁။ ဘဝိဿတိ ကမ္မံ ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- အနာဂတ်ဘဝ၌ ပြုလုပ် အားထုတ်လတ္တံ့ဖြစ်၍ အနာဂတ်ဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးလတ္တံ့ဖြစ်သော ကံ၊
၁၂။ ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော- အနာဂတ်ဘဝ၌ ပြုလုပ် အားထုတ် လတ္တံ့ဖြစ်၍ အနာဂတ်ဘဝ၌ အကျိုးပေးခွင့် မရရှိ လတ္တံ့သော ကံ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၃။)♦
ကံ ၁၆ ပါး (အဘိဓမ္မာနည်း)
၁။ ဂတိသမ္ပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော အကုသိုလ်ကံ၊
၂။ ဥပဓိသမ္ပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော အကုသိုလ်ကံ၊
၃။ ကာလသမ္ပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော အကုသိုလ်ကံ၊
၄။ ပယောဂ သမ္ပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော အကုသိုလ်ကံ၊
၅။ ဂတိဝိပတ္တိကို အကြောင်း ပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော အကုသိုလ်ကံ၊
၆။ ဥပဓိဝိပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေး တတ်သော အကုသိုလ်ကံ၊
၇။ ကာလဝိပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော အကုသိုလ်ကံ၊
၈။ ပယောဂဝိပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော အကုသိုလ်ကံ၊
၉။ ဂတိဝိပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၀။ ဥပဓိဝိပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၁။ ကာလဝိပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၂။ ပယောဂဝိပတ္တိ၏ တားမြစ်ချက်ကြောင့် အကျိုးမပေးသော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၃။ ဂတိသမ္ပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၄။ ဥပဓိ သမ္ပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၅။ ကာလသမ္ပတ္တိကို အကြောင်း ပြု၍ အကျိုးပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံ၊
၁၆။ ပယောဂ သမ္ပတ္တိကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးပေး တတ်သော ကုသိုလ်ကံ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၁။)♦
ကံ ၂ ပါး
၁။ အပလောကနကံ- သံဃာအား ပန်ကြားခြင်း အမှုကိစ္စ၊
၂။ ဉတ္တိကံ- သံဃာအား ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကံ ၂ ပါး
၁။ ဉတ္တိဒုတိယကံ= သံဃာအား ဉတ်လျှင် နှစ်ကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ၊
၂။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ = သံဃာအား ဉတ်လျှင် လေးကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကံ ၃ ပါး
၁။ ကာယကံ၊
၂။ ဝစီကံ၊
၃။ မနောကံ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၀။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ အပလောကနကံ= သံဃာအား ပန်ကြားခြင်း အမှုကိစ္စ၊
၂။ ဉတ္တိကံ= သံဃာအား ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ၊
၃။ ဉတ္တိဒုတိယကံ= သံဃာအား ဉတ်လျှင် နှစ်ကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ၊
၄။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ= သံဃာအား ဉတ်လျှင် လေးကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော အမှုကိစ္စ။ (ဝိ၊၅၊၂၂၆။)(ဝိ၊၅၊၃၈၀။)(ဝိ၊၅၊၃၈၂။)(ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၁။)(ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၄။)(ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၆။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ အဓမ္မဖြင့် ဝဂ်ဖြစ်သော ကံ၊
၂။ အဓမ္မဖြင့် ညီညွတ်သော ကံ၊
၃။ ဓမ္မဖြင့် ဝဂ်ဖြစ်သော ကံ၊
၄။ ဓမ္မဖြင့် ညီညွတ်သော ကံ။ (ဝိ၊၅၊၂၂၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၄။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ မည်းညစ်၍ မည်းညစ်သည့် အကျိုးကိုပေးသော ကံ၊
၂။ ဖြူစင်၍ ဖြူစင်သည့် အကျိုးကိုပေးသော ကံ၊
၃။ မည်းညစ်ဖြူစင်၍ မည်းညစ်ဖြူစင်သည့် အကျိုးကိုပေးသော ကံ၊
၄။ မမည်းညစ် မဖြူစင်၍ မမည်းညစ် မဖြူစင်သော အကျိုးကိုပေးသော ကံ။ (ဒီ၊၃၊၁၉၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၁၄။)(အံ၊၁၊၅၅၃။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၁။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၈။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ချမ်းသာ၍ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဆင်းရဲကျိုးပေးမည့် ကံ၊
၂။ ပစ္စုပ္ပန် ဘဝ၌ ဆင်းရဲ၍ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ချမ်းသာကျိုးပေးမည့် ကံ၊
၃။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဆင်းရဲ၍ နောင် တမလွန်ဘဝ၌လည်း ဆင်းရဲကျိုးပေးမည့် ကံ၊
၄။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ချမ်းသာ၍ နောင် တမလွန် ဘဝ၌လည်း ချမ်းသာကျိုးပေးမည့် ကံ။ (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၈၂။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ မည်းညစ်သော အကုသိုလ်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၊
၂။ ဖြူစင်သော ကုသိုလ်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၊
၃။ မည်းလည်းမည်း, ဖြူလည်းဖြူသော ကုသိုလ်-အကုသိုလ်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၊
၄။ မည်းလည်းမမည်း, ဖြူလည်းမဖြူသော မြတ်သော အရဟတ္တဖိုလ်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ။ (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၃၇။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ- မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးပေးသော ပထမဇောစေတနာ၊
၂။ ဥပပဇ္ဇ ဝေဒနီယကံ- ဒုတိယဘဝ၌ အကျိုးပေးသော သတ္တမဇောစေတနာ၊
၃။ အပရာပရိယာယ ဝေဒနီယကံ- တတိယဘဝမှ စ၍ နိဗ္ဗာန်တိုင်အောင် အကျိုးပေးသော အလယ်ဇော စေတနာ ငါးပါး၊
၄။ အဟောသိကမ္မံ- ကံမည်ရုံမျှသာ ဖြစ်၍ အကျိုးမပေးသော ကံ။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၆။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၅။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ ယဂ္ဂရုကကံ- ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေးသော အကုသိုလ်အဖို့၌ မာတုဃာတက စသော အနန္တရိယကံ, ကုသိုလ်အဖို့၌ မဟဂ္ဂုတ်ကံ၊
၂။ ယဗ္ဗဟုလကံ- ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်အပ်သော သုသီလျ, ဒုဿီလျဖြစ်သော ကံ၊
၃။ ယဒါသန္နကံ- သေခါနီးအခါ၌ အောက်မေ့အပ်သော ကံ, ပြုလုပ် အားထုတ်အပ်သော ကံ၊
၄။ ကဋတ္တာကံ- အထက်ပါ ကံသုံးပါးတို့ အလွတ်ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ကံ။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၆။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၆။)♦
ကံ ၄ ပါး
၁။ ဇနကကံ- ပဋိသန္ဓေကျိုး, ပဝတ္တိကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၊
၂။ ဥပတ္ထမ္ဘက ကံ- ဇနကကံကို မြဲမြံရှည်ဝေး အကျိုးပေးအောင် ထောက်ပံ့တတ်သော ကံ၊
၃။ ဥပပီဠကကံ- ဇနကကံ၏ အကျိုးပေးမှုကို မထက်သန်အောင် ကပ်၍ နှိပ်စက်တတ်သော ကံ၊
၄။ ဥပဃာတက ကံ- အားနည်းသော ကံ၏ ဇနကသတ္တိကို ကပ်၍ သတ်ဖြတ်တတ်သော ကံ။ (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၇၇။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၆။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၆။)♦
ကံ ၅ ပါး
၁။ တဇ္ဇနီယကံ- ရဟန်းမိုက်အား ကြိမ်းမောင်း, ခြိမ်းခြောက်, ငေါက်ငမ်းခြင်းကို ပြုလုပ်အပ်သော ဝိနည်းကံ၊
၂။ နိယဿကံ= ရဟန်းမိုက်အား နှိပ်ကွပ်ဖိနှိပ်ကြောင်းဖြစ်သော, ဆည်းကပ်စေကြောင်း ဖြစ်သော ဝိနည်းကံ၊
၃။ ပဗ္ဗာဇနီယကံ- ရဟန်းမိုက်အား နှင်ထုတ် ကြောင်းဖြစ်သော ဝိနည်းကံ၊
၄။ ပဋိသာရဏီယကံ- ရဟန်းမိုက်အား အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့စေကြောင်းဖြစ်သော ဝိနည်းကံ၊
၅။ ဥက္ခေပနီယကံ- ရဟန်းမိုက်အား သံဃာ့ ဘောင်မှ နှင်ထုတ် ကြောင်းဖြစ်သော ဝိနည်းကံ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၇၃။)♦
ကံ ၆ ပါး
၁။ အဓမ္မေန ဝဂ္ဂကံ- မတရားသဖြင့် အုပ်စုဖြစ်သော အမှုကိစ္စ၊
၂။ အဓမ္မေန သမဂ္ဂကံ- မတရားသဖြင့် ညီညွတ်သော အမှုကိစ္စ၊
၃။ ဓမ္မပဋိရူပကေန ဝဂ္ဂကံ- တရားနှင့် လျော်ညီသဖြင့် အုပ်စုဖြစ်သော အမှုကိစ္စ၊
၄။ ဓမ္မပဋိရူပကေန သမဂ္ဂကံ- တရားနှင့် လျော်ညီသဖြင့် ညီညွတ်သော အမှုကိစ္စ၊
၅။ ဓမ္မေန ဝဂ္ဂကံ- တရားသဖြင့် အုပ်စုဖြစ်သော အမှုကိစ္စ၊
၆။ ဓမ္မေန သမဂ္ဂကံ- တရားသဖြင့် ညီညွတ်သော အမှုကိစ္စ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၃၅။)♦
ကံ ကိလေသာ ၄ ပါး
၁။ အသက်သတ်ခြင်း၊
၂။ မပေးသည်ကို ယူခြင်း၊
၃။ သူတစ်ပါး၏ သားမယား၌ သွားလာခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန် ပြောကြားခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၁၄၇။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၁၆၄။)♦
ကံ ဝီရိယနှင့် စပ်၍ အသက်မွေးသော ပုဂ္ဂိုလ် ၄ မျိုး
၁။ ဝီရိယအကျိုးကိုသာ မှီ၍ အသက်မွေး လျက် ကံ၏အကျိုးကို မှီ၍ အသက်မမွေးသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ကံ၏အကျိုးကို မှီ၍ အသက် မွေးလျက် ဝီရိယအကျိုးကို မှီ၍ အသက်မမွေးသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ဝီရိယအကျိုးကို မှီ၍လည်း အသက်မွေး, ကံ၏ အကျိုးကို မှီ၍လည်း အသက်မွေးသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ ဝီရိယအကျိုးကို မှီ၍လည်း အသက်မမွေး, ကံ၏အကျိုးကို မှီ၍လည်း အသက်မမွေးသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၄၅၂။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၆၅။)♦
ကံ ဥတုတို့ကြောင့် မဖြစ်သော တရား ၂ ပါး
၁။ ကောင်းကင်၊
၂။ နိဗ္ဗာန်။ (မိလိန္ဒ၊၂၆၀။) (မိလိန္ဒ၊ မြန်။၂၇၉။)♦
ကံ၏ အကျိုး ၂ မျိုး (အကျိုးပေးခွင့်ကို ရသော ကံ၏အကျိုး ၂ မျိုး)
၁။ ဥပါဒ်, ဌီ, ဘင်ဟူသော ခဏသို့ ရောက်သော အကျိုး၊ ပေးဆဲအကျိုး၊
၂။ ဥပါဒ်, ဌီ, ဘင်ဟူသော ခဏသို့ မရောက်သော အကျိုး၊ မပေးရသေးသော အကျိုး။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉၃။)♦
ကံ၏ အပြစ် ၁၂ ပါး (ဝိနည်းကံ၏ အပြစ် ၁၂ ပါး)
၁။ အပလောကနကံ၌ အဓမ္မဖြင့် ဝဂ္ဂကံ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ အပလောပနကံ၌ အဓမ္မဖြင့် သမဂ္ဂကံ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အပလောနကကံ၌ ဓမ္မဖြင့် ဝဂ္ဂကံ ဖြစ်ခြင်း ၃ ပါး၊ ထို့အတူ ဉတ္တိကံ, ဉတ္တိဒုတိယကံ, ဉတ္တိစတုတ္တကံတို့၌လည်း သုံးပါးစီ ဖြစ်သောကြောင့် ၁၂ ပါး ဖြစ်၏။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၃၅။)♦
ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ် ၈ မျိုး
၁။ စက္ခာယတန- စက္ခုပသာဒရုပ်၊
၂။ သောတာယတန- သောတပသာဒရုပ်၊
၃။ ဃာနာယတန- ဃာနပသာဒရုပ်၊
၄။ ဇိဝှာယတန- ဇိဝှာပသာဒရုပ်၊
၅။ ကာယာယတန- ကာယပသာဒရုပ်၊
၆။ ဣတ္ထိန္ဒြေ- ဣတ္ထိဘာဝရုပ်၊
၇။ ပုရိသိန္ဒြေ- ပုမ္ဘာဝရုပ်၊
၈။ ဇီဝိတိန္ဒြေ-ဇီဝိတရုပ်။ (မ၊ဋီ၊၂၊၁၉၅။)♦
ကံကို ဖြစ်စေသော အကြောင်း ၆ ပါး
၁။လောဘ- လိုချင်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသ- ပြစ်မှားခြင်း၊
၃။ မောဟ- တွေဝေခြင်း၊
၄။ အလောဘ- မလိုချင်ခြင်း၊
၅။ အဒေါသ- မပြစ်မှားခြင်း၊ ၆ အမောဟ- မတွေဝေခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၉၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၈၂-၃၈၃။)♦
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အာပတ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ကံပြုအပ်လျက် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ပဉ္စင်းခံပေးခြင်း၊
၂။ မှီရာနိဿယည်းပေးခြင်း၊
၃။ သာမဏေကို လုပ်ကျွေးစေခြင်း၊
၄။ ရဟန်းမတို့အား ဆုံးမခြင်း (သမ္မုတိ) ကို သာယာခြင်း၊
၅။ သမ္မုတိရ၍လည်း ရဟန်းမ တို့ကို ဆုံးမခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၅။) (ဝိ၊၅၊၃၁၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၆)♦
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ သံဃာက ကံပြုကြောင်းဖြစ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၂။ အခြား ထိုသို့ သဘောရှိသော အာပတ်သို့လည်း ရောက်ခြင်း၊
၃။ ထိုအာပတ် အောက် ယုတ်ညံ့သော အာပတ်သို့လည်း ရောက်ခြင်း၊
၄။ ကံကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၅။ ကံပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၆။)♦
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုခြင်း၊
၂။ တရားတော်၏ ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၏ ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူ ရှိခြင်း၊
၅။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။ ၄၁၆။)♦
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အရှက် မရှိခြင်း၊
၂။ မိုက်ခြင်း၊
၃။ ပကတိသီလ မရှိခြင်း၊
၄။ နှိပ်စက်၍ ပြုတတ်ခြင်း၊
၅။ ကျင့်ဝတ်သိက္ခာတို့ကို ဖြည့်ကျင့်လေ့ မရှိခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၈။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၆။)♦
ကကုသန္ဓဘုရားရှင်၏ ဓမ္မာဘိသမယ ၃ ကြိမ်
၁။ တရားဦး ဓမ္မစကြာကို ဟောကြားတော်မူသော အခါ (လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေလေးသောင်းတို့ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်)၊
၂။ ကောင်းကင်၌ ရေမီး အစုံ တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြတော်မူသောအခါ (လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေသုံးသောင်း တရားထူး ရကြသည်)၊
၃။ နရဒေဝဘီလူးအား သစ္စာလေးပါးကို ပြလျက် တရားဟောတော်မူသောအခါ (ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသော လူနတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အရေအတွက်ကို ဂဏန်းသင်္ချာအားဖြင့် မရေတွက်နိုင်)။ (အပ၊၂၊၃၇၁။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၀။)♦
ကကုသန္ဓဘုရားရှင်၏ သာဝကအစည်းအဝေး ၁ ကြိမ်
၁။ ပဌမအစည်းအဝေး၌ ရဟန်း လေးသောင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၀။)♦
ကကုသန္ဓဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝက ၂ ပါး
၁။ ဝိဓုရထေရ်၊
၂။ သဉ္ဇီဝထေရ်။ (ဒီ၊၂၊၄။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၀။)(ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၂၉၉။)(ဒီ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ကကုသန္ဓဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝိကာမ ၂ ပါး
၁။ သာမာထေရီ၊
၂။ စမ္ပာထေရီ၊ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၀။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၂၉၉။)♦
ကကုသန္ဓဘုရားအလောင်း၏ ပြာသာဒ် ၃ ဆောင်
၁။ ကာမမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၂။ ကာမဝဏ္ဏ မည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၃။ ကာမသုဒ္ဓိမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်။ (အပ၊၂၊၃၇၂။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၁။)♦
ကချေသည်မ ၃ မျိုး
၁။ ရှေးမင်းလက်ထက်မှ လာသော ကချေသည်မ၊
၂။ အခြားမဲ့ မင်းလက်ထက်မှ လာသော ကချေသည်မ၊
၃။ မိမိ မင်းဖြစ်သော ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကချေသည်မ။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၁။)♦
ကင်းဆိတ်ခြင်း ၂ မျိုး
ဝိဝေက ၂ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကစားခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ကိုယ်ဖြင့် ကစားခြင်း၊
၂။ နှုတ်ဖြင့် ကစားခြင်း။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၆။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၀၇။)♦
ကဋ္ဌမုခမြွေ ၄ မျိုး
၁။ ဒဋ္ဌဝိသမြွေ၊
၂။ ဒိဋ္ဌဝိသမြွေ၊
၃။ ဖုဋ္ဌဝိသမြွေ၊
၄။ ဝါတဝိသမြွေ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၃။)♦
ကဏှရသေ့ တောင်းယူသောဆု ၄ မျိုး/၆ မျိုး
၁။ သူတစ်ပါးတို့၌ အမျက်မထွက်လို၊
၂။ သူတစ်ပါး တို့၌ ပြစ်မှားမှု မဖြစ်လို၊
၃။ သူတစ်ပါးစည်းစိမ်၌ တပ်ခြင်းလောဘ မဖြစ်လို၊
၄။ သူတစ်ပါး တို့၌ ချစ်ခြင်းမဖြစ်လို။
၅။ ငါ၏ခြိုးခြံသော အကျင့်ကို အန္တရာယ်ပြုတတ်သော အနာရောဂါ မဖြစ်စေလို၊
၆။ ငါ့ကိုအကြောင်းပြု၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား အခါခပ်သိမ်း ကံသုံးပါး လုံးကို မပျက်စီးစေလို။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၀။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၅။)♦
ကဏှရသေ့ တောင်းသော ဆု ၄ မျိုး
၁။ အမျက်မထွက်လို၊
၂။ မပြစ်မှားလို၊
၃။ လောဘ မရှိလို၊
၄။ ချစ်ခြင်းမရှိလို။ (ဇာတက၊၁၊၂၀၂။)♦
ကတိပုစ္ဆာဝါရ၌ အာပတ် ၅ ပါး
၁။ ပါရာဇိကအာပတ်၊
၂။ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်၊
၃။ ပါစိတ်အာပတ်၊
၄။ ပါဋိဒေသနီအာပတ်၊
၅။ ဒုက္ကဋ်အာပတ်။ (ဝိ၊၅၊၁၆၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၄၃။)♦
ကထာ ၂ မျိုး
၁။ သမ္မုတိကထာ- ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ယောကျ်ား စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော စကား၊
၂။ ပရမတ္ထကထာ- ခန္ဓာ အာယတန ဓာတ် စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော စကား။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၂။)♦
ကထာ ၂ မျိုး
၁။ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာ- အားလုံးကို ပေါင်းယူသိမ်းယူ၍ ပြောဆိုသော စကား၊
၂။ အသမ္ဘိန္နကထာ- မကျိုးမပြတ်ဘဲ ပြောဆိုသော စကား။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၅။)♦
ကထာ ၃ မျိုး
၁။ သံဝရာသံဝရကထာ- လွန်ကျူးခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ငယ်သော စောင့်ရှောက်ခြင်း, ကြီးသော စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်ရာ ဝိနည်းပိဋကကထာ၊
၂။ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ- ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူကြိုးထုံးကို ဖြေခြင်းကို ဟောအပ်ရာ သုတ္တန်ပိဋကကထာ၊
၃။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာ- ရာဂ စသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းကို ဟောအပ်ရာ အဘိဓမ္မ ပိဋကကထာ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၃၅။)♦
ကထာ ၄ မျိုး
၁။ ပုစ္ဆိတကထာ- မေးအပ်သောစကား၊
၂။ အပုစ္ဆိတကထာ- မမေးအပ်သော စကား၊
၃။ သာနုသန္ဓိကထာ- ရှေ့နောက် အဆက်အစပ်ရှိသော စကား၊
၄။ အနနုသန္ဓိကထာ- ရှေ့နောက် အဆက်အစပ်မရှိသော စကား။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀။)♦
ကထာဝတ္ထု ၁၀ မျိုး
စကား၏ တည်ရာ ၁၀ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကထာဝတ္ထု ၃ မျိုး
စကား၏ တည်ရာ ၃ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကထိန်၏ ဘုံ ၆ ပါး
၁။ ခေါမသင်္ကန်း၊
၂။ ဝါချည်သင်္ကန်း၊
၃။ ပိုးချည်သင်္ကန်း၊
၄။ သိုးမွေးသင်္ကန်း (သားမွေးသင်္ကန်း)၊
၅။ ပိုက်ဆံလျှော်သင်္ကန်၊
၆။ ဘန်ချည်သင်္ကန်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၄။)♦
ကထိန်၏ အနှောင့်အယှက် ၂ ပါး
၁။ ကျောင်းအနှောင့်အယှက်- အာဝါသပလိဗောဓ၊
၂။ သင်္ကန်း အနှောင့်အယှက်- စီဝရပလိဗောဓ။ (ဝိ၊၃၊၃၇၃။)(ဝိ၊၅၊၂၁၄။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၃၇၆။)(ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၉။)♦
ကထိန်၏ အနှောင့်အယှက်ကင်းခြင်း ၂ ပါး
၁။ ကျောင်းအနှောင့်အယှက် ကင်းခြင်း၊
၂။ သင်္ကန်း အနှောင့်အယှက် ကင်းခြင်း။ (ဝိ၊၃၊၃၇၃။) (ဝိ၊၅၊၂၁၄။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၃၇၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၉။)♦
ကထိန်၏ အပလိဗောဓ ၂ ပါး
ကထိန်၏ အနှောင့်အယှက်ကင်းခြင်း ၂ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကထိန်၏ဝတ္ထု ၃ ပါး
၁။ ဒုကုဋ်သင်္ကန်း၊
၂။ ကိုယ်ဝတ်သင်္ကန်း၊
၃။ သင်းပိုင်သင်္ကန်း ။ (ဝိ၊၅၊၃၀၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၄။)♦
ကထိန်ခင်းခြင်းသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ ပါး
၁။ သိမ်တွင်း၌ တည်လျက် အနုမောဒနာ ပြုခြင်း၊
၂။ အနုမောဒနာ ပြုသည်ရှိသော် နှုတ်မြွက်ခြင်း၊
၃။ နှုတ်မြွက်သည်ရှိသော် သူတစ်ပါးကို သိစေ ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၅။)♦
ကထိန်ခင်းခြင်းသို့မရောက်သော ခင်းခြင်း ၃ ပါး
၁။ ကထိန်သင်္ကန်းသည် ပျက်၏၊
၂။ ကာလလည်း ပျက်၏၊
၃။ အပြုလည်း ပျက်၏။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၅။)♦
ကထိန်ခင်းခြင်းသို့မရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ ပါး
၁။ သိမ်ပြင်၌ တည်လျက် အနုမောဒနာ ပြုခြင်း၊
၂။ အနုမောဒနာပြုသော်လည်း နှုတ် မမြွက်ခြင်း၊
၃။ နှုတ်မြွက်သော်လည်း သူတစ်ပါးကို မကြားသိစေခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၅။)♦
ကထိန်ခင်းခြင်းသို့ရောက်သော ခင်းခြင်း ၃ ပါး
၁။ ကထိန်သင်္ကန်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ ကထိန် ကာလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ ကထိန်ခင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၅။)♦
ကထိန်ခင်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် အင်္ဂါ ၈ ပါး
၁။ ရှေးဦးစွာ ပြုမှု (ပုဗ္ဗကရဏ)ကို သိခြင်း၊
၂။ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ကို သိခြင်း၊
၃။ အဓိဋ္ဌာန်ကို သိခြင်း၊
၄။ ကထိန်ခင်းမှုကို သိခြင်း၊
၅။ မာတိကာကို သိခြင်း၊
၆။ ပလိ ဗောဓကို သိခြင်း၊
၇။ ကထိန်နုတ်ခြင်းကို သိခြင်း၊
၈။ ကထိန်အကျိုးအာနိသင်ကို သိခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၄။)♦
ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၂ ပါး
၁။ ကထိန်ခင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ အနုမောဒနာပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (ဝိ၊၅၊၃၀၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၉၈။)♦
ကထိန်ခင်းပြီးမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၂ ပါး
၁။ ကထိန် မခင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ အနုမောဒနာ မပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (ဝိ၊၅၊၃၀၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၉၈။)♦
ကထိန်ခင်းပြီးမဟုတ်သော အခြင်းအရာ ၂၄ ပါး
၁။ အလျားအနံ ယူကာမျှဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၂။ ဖွပ်လျှော်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၃။ သင်္ကန်းကို စိစစ်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၄။ တိုင်းဖြတ်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၅။ ဖွဲ့စပ်ကာမျှဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၆။ အလျားချုပ် ကာမျှဖြင့်လည်း ကထိန်မခင်းအပ်၊
၇။ မြောင်းငယ်တလုပ် အုပ်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၈။ အလွှာနှစ်လွှာကို စပ်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၉။ အလျားအနားပတ် တင်ကာမျှဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၁၀။ အနံအနား ပတ်တင်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၁။ အပေါ်လွှာကို တင်ကာမျှဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၂။ ဖျော့တော့သော အဆင်းဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၁၃။ နိမိတ်ပြုသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၄။ ပရိယာယ်ဆို၍ ဖြစ်စေအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၅။ အခိုက်အတန့် ငှားသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၆။ သိုမှီးခြင်းပြုသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၁၇။ ညဉ့်ကို စွန့်သဖြင့် ကထိန် မခင်းအပ်၊
၁၈။ ကပ္ပဗိန္ဒု မထိုးသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်မခင်းအပ်၊
၁၉။ ဒုကုဋ်ကို ထား၍ ကထိန် မခင်းအပ်၊
၂၀။ ကိုယ်ဝတ်ကို ထား၍ ကထိန်မခင်းအပ်၊
၂၁။ သင်းပိုင်ကို ထား၍ ကထိန် မခင်းအပ်၊
၂၂။ ငါးခန်း ငါးခန်းထက် အလွန်ကို ထား၍ ကထိန်မခင်းအပ်၊
၂၃။ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကထိန် ခင်းခြင်းကို ကြဉ်၍ ကထိန် မခင်းအပ်၊
၂၄။ သိမ်ပ၌တည်သော ရဟန်းသည် ဝမ်းမြောက် စေကာမူ ကထိန်ခင်းခြင်း မဖြစ်။ (ဝိ၊၅၊၃၀၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၉၈။)♦
ကထိန်ခင်းသော ရဟန်း၏ ရရှိသော အကျိုး ၅ မျိုး
ကထိန်အာနိသင် ၅ ပါး နှင့် တူသည်။ ♦
ကထိန်ခင်းသော အခြင်းအရာ ၁၇ ပါး
၁။ သင်္ကန်းသစ်ဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၂။ မသုံးဆောင် ရသေးသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၃။ သင်္ကန်းနွမ်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၄။ ပံသုကူ သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၅။ အိမ်ဈေးတံခါး၌ ကျသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၆။ နိမိတ်မပြုဘဲ ရသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၇။ ပရိယာယ်ဆို၍ မဖြစ်စေအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၈။ မငှားသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၉။ မသို မှီးသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၀။ ညဉ့်ကို မစွန့်သဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၁။ ကပ္ပ ဗိန္ဒုထိုးသော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၂။ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၃။ ကိုယ်ဝတ်သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၄။ သင်းပိုင်ဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၅။ ငါးခန်း, ငါးခန်းထက်အလွန်ဖြစ်သော သင်္ကန်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၆။ ပုဂ္ဂိုလ် ခင်းခြင်းဖြင့် ကထိန်ခင်းအပ်၏၊
၁၇။ သိမ်တွင်း၌ တည်သော ရဟန်းက အနုမောဒနာပြုအံ့၊ ကထိန်ခင်းခြင်း ဖြစ်၏။ (ဝိ၊၅၊၃၀၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၉၉။)♦
ကထိန်နုတ်ခြင်း မာတိကာ ၈ ပါး
၁။ ပက္ကမနန္တိကာ- ဥပစာရသိမ်ပြင်ပသို့ ဖဲခွာသွားခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန်နုတ်ခြင်း၊
၂။ နိဋ္ဌာနန္တိကာ- သင်္ကန်းချုပ်ဆိုးမှုကိစ္စ ပြီးဆုံးခြင်းလျှင် အဆုံး ရှိသော ကထိန်နုတ်ခြင်း၊
၃။ သန္နိဋ္ဌာနန္တိကာ- မူလကျောင်းသို့ မပြန်တော့အံ့၊ သင်္ကန်းကိုလည်း မချုပ်တော့အံ့ဟု စိတ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန်နုတ်ခြင်း၊
၄။ နာသနန္တိကာ- သင်္ကန်းလျာ ပျောက်ခြင်း, ပျက်စီးခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန် နုတ်ခြင်း၊
၅။ သဝနန္တိကာ- ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် ကထိန်နုတ်ကြောင်းကို ကြားသိရခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန် နုတ်ခြင်း၊
၆။ အာသာဝစ္ဆေဒိကာ- သင်္ကန်းကိစ္စ၌ဖြစ်သော အာသာပြတ်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန်နုတ်ခြင်း၊
၇။ သီမာတိက္ကန္တိကာ- ဥပစာရသိမ်ပြင်ပ၌ သင်္ကန်းကာလ အပိုင်းအခြားကို ကျော်လွန်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ကထိန်နုတ်ခြင်း၊
၈။ သဟုဗ္ဘာရ- ကျောင်းတိုက်အတွင်း ရဟန်းတို့နှင့် အတူတကွ ကထိန်နုတ်ခြင်း။ (ဝိ၊၃၊၃၅၃။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၁။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၃၅၈။)♦
ကထိန်ပလိဗောဓ ၂ ပါး
ကထိန်၏ အနှောင့်အယှက်၂ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကထိန်မခင်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏အင်္ဂါ ၈ ပါး
၁။ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သော ကိစ္စကို မသိခြင်း၊
၂။ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ကို မသိခြင်း၊
၃။ အဓိဋ္ဌာန်ကို မသိခြင်း၊
၄။ ကထိန်ခင်းခြင်းကို မသိခြင်း၊
၅။ မာတိကာကို မသိခြင်း၊
၆။ ပလိဗောဓကို မသိခြင်း၊
၇။ ကထိန်နုတ်ခြင်းကို မသိခြင်း၊
၈။ ကထိန်အကျိုး အာနိသင်ကို မသိခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၀၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၀၄။)♦
ကထိန်အာနိသင် ၅ ပါး
၁။ ကထိန်ခင်းပြီးသော ရဟန်းသည် ထင်ရှားရှိသော ရဟန်းကို မပန် ကြားဘဲ ဒါယကာအိမ်သို့ သွားနိုင်ခြင်း၊
၂။ တိစီဝရိက် အဓိဋ္ဌာန်တင်ထားသော သင်္ကန်းကို မယူဘဲ သွားနိုင်ခြင်း၊
၃။ ဂဏဘောဇဉ်ကို စားနိုင်ခြင်း၊
၄။ အလိုရှိတိုင်း အဓိဋ္ဌာန်ဝိကပ္ပနာ မပြုသော သင်္ကန်းကို ဆောင်နိုင်ခြင်း၊
၅။ ထိုကထိန်ခင်းကျောင်း၌ သင်္ကန်းဖြစ်ပေါ်လာတိုင်း ကထိန်ခင်းသော ရဟန်းတို့အား ရရှိခြင်း။ (ဝိ၊၃၊၃၅၂။)(ဝိ၊၅၊၃၅၆။)(ဝိ၊မြန်၊၃။၃၅၆)(ဝိ၊မြန်၊၅။ ၄၆၀။)(သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၈၅။)♦
ကန္တာရ ၅ မျိုး
ခရီးခဲ ၅ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကံပျက်ကြောင်း ၁၁ ပါး (သိမ်ကြောင့် ကံပျက်ကြောင်း ၁၁ ပါး)
၁။ အလွန်ငယ်သော သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၂။ အလွန်ကြီးသော သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၃။ နိမိတ်ပြတ်သော သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၄။ အရိပ်ကို နိမိတ်ပြု၍ သမုတ်ခြင်း၊
၆။ သိမ်ပ၌ တည်လျက် သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၇။ မြစ်၌ သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၈။ သမုဒ္ဒရာ၌ သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၉။ ထုံးအိုင် (ဇာတဿရ)၌ သိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၊
၁၀။ သိမ်အချင်းချင်း စပ်၍ သမုတ်ခြင်း၊
၁၁။ သိမ်တစ်ပါးဖြင့် သိမ်တစ်ပါးကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၈၁။) (ဝိ၊၅၊၃၈၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၅။)♦
ကံပျက်ကြောင်း အခြင်းအရာ ၅ ပါး
၁။ဝတ္ထုကြောင့် ပျက်ခြင်း၊
၂။ ဉတ်ကြောင့် ပျက်ခြင်း၊
၃။ ကမ္မဝါစာကြောင့် ပျက်ခြင်း၊
၄။ သိမ်ကြောင့် ပျက်ခြင်း၊
၅။ ပရိသတ်ကြောင့် ပျက်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၈၀။) (ဝိ၊၅၊၃၈၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၆။)♦
ကံပျက်ကြောင်း အခြင်းအရာ ၅ ပါး (ဉတ်ကြောင့် ကံပျက်ကြောင်း အခြင်းအရာ ၅ ပါး)
၁။ဝတ္ထုကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၂။ သံဃာကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၃။ ပုဂ္ဂိုလ်ကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၄။ ဉတ်ကို မသုံး သပ်ခြင်း၊
၅။ နောက်မှ ဉတ်ကို ထားခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၈၀။) (ဝိ၊၅၊၃၈၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၇။)♦
ကံပျက်ခြင်း ၅ ပါး (ကမ္မဝါစာကြောင့် ကံပျက်ခြင်း ၅ ပါး)
၁။ဝတ္ထုကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၂။ သံဃာကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၃။ ပုဂ္ဂိုလ်ကို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၄။ ကမ္မဝါစာကို ယုတ်စေခြင်း၊
၅။ အခါမဟုတ် သည်၌ ကြားခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၈၁။) (ဝိ၊၅၊၃၈၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၇။)♦
ကံပျက်သော အခြင်းအရာ ၁၂ ပါး (ပရိသတ်ကြောင့် ကံပျက်သော အခြင်းအရာ ၁၂ ပါး)
၁။ စတုဝဂ် သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ မလာကုန်၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၂။ စတုဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၃။ စတုဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်အပ်၏၊ မျက်မှောက် ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၄။ ပဉ္စဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ မလာကုန်၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၅။ ပဉ္စဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၆။ ပဉ္စဝဂ် သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်အပ်ကုန်၏၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၇။ ဒသဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သောကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ မလာကုန်၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၈။ ဒသဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၉။ ဒသဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်အပ်ကုန်၏၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ် ကုန်ခြင်း၊
၁၀။ ဝီသတိဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ မလာကုန်၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၁၁။ ဝီသတိဝဂ်သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ဆန္ဒကို မဆောင်အပ်၊ မျက်မှောက် ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း၊
၁၂။ ဝီသတိဝဂ် သံဃာသည် ပြုအပ်သော ကံ၌ ကံအားလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့သည် လာကြကုန်၏၊ ဆန္ဒထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်အပ်ကုန်၏၊ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်း တို့သည် တားမြစ်ကုန်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၈၁။) (ဝိ၊၅၊၃၈၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၈၅။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အရှက်မရှိသူ (အလဇ္ဇီ) ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ မိုက်သူ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ပကတိသီလ မရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးသူ ဖြစ်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၃။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ လွန်ကဲသော သီလ ပျက်စီးခြင်း၊
၂။ လွန်ကဲသော အကျင့် ပျက်စီးခြင်း၊
၃။ လွန်ကဲသော အယူ ပျက်စီးခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အသက် မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးသူ ဖြစ်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၄။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မြူတူးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ နှုတ်၌ ဖြစ်သော မြူးတူးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ ကိုယ်နှုတ်ဖြစ်သော မြူးတူးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးသူ ဖြစ်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၄။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မကောင်းသော အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ နှုတ်၌ဖြစ်သော မကောင်းသော အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော မကောင်းသော အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူ ရှိခြင်း၊
၅။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၄။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ဥပဃာတက ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ နှုတ်၌ ဖြစ်သော ဥပဃာတကကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော ဥပဃာတကကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ မှားသော အယူ ရှိခြင်း၊
၅။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၄။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး နှင့် တူသည်။ ♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ သံဃာက ကံပြုကြောင်းဖြစ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၂။ အခြားသော အလားတူ အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၃။ ထိုအောက်အလွန် ယုတ်ညံ့သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၄။ ကံကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၅။ ကံပြုသော သံဃာကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၁၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၁၅။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
ကံကို မငြိမ်းစေသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်းမ၏ အခြားအင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား လာဘ်မရ စေခြင်းငှာ လုံ့လပြုခြင်း၊
၂။ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား နေရာမရစေခြင်းငှာ လုံ့လပြုခြင်း၊
၄။ ရဟန်း ယောကျ်ားတို့အား ဆဲရေး ရေရွတ်ခြင်း၊
၅။ ရဟန်းမတို့ကို ရဟန်းယောကျ်ားတို့နှင့် ယှဉ်စေခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၄၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၄၄။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်းမ၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ကိုယ်ကို ဖွင့်လှစ်၍ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား ပြခြင်း၊
၂။ ပေါင်ကို ပြခြင်း၊
၃။ အင်္ဂါဇာတ်ကို ပြခြင်း၊
၄။ ပခုံးစွန်းနှစ်ဖက်ကို ပြခြင်း၊
၅။ ပြက်ရယ် ပြုခြင်း လူတို့ကို (မေထုန်မှီဝဲစိမ့်သောငှာ) ယှဉ်စေခြင်း ။ (ဝိ၊၅၊၃၃၉။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၄၃။)♦
ကံပြုအပ်သော ရဟန်းမ၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား လာဘ် မရစေခြင်းငှာ လုံ့လ ပြုခြင်း၊
၂။ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား အကျိုးမဲ့စေခြင်းငှာ လုံ့လပြုခြင်း၊
၃။ ရဟန်းယောကျ်ား တို့အား နေရာ မရစေခြင်းငှာ လုံ့လပြုခြင်း၊
၄။ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အား ဆဲရေး ရေရွတ်ခြင်း၊
၅။ ရဟန်းမတို့ကို ရဟန်းယောကျ်ားတို့နှင့် ကွဲပြားစေခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၄၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၄၃။)♦
ကပ္ပိခြင်း ၅ ပါး (စားသုံးရန်အတွက် သစ်သီးစသည်တို့၌ ရဟန်းတို့အား အပ်အောင်ပြုနည်း ၅ မျိုး)
၁။ မီးဖြင့် ကပ္ပိခြင်း၊
၂။ ဓားငယ်ဖြင့် ကပ္ပိခြင်း၊
၃။ လက်သည်းဖြင့် ကပ္ပိခြင်း၊
၄။ အစေ့ နု၍ အပင်မပေါက်နိုင်သောကြောင့် ကပ္ပိရန်မလိုဘဲ ကပ္ပိခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးခြင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အစေ့ ထုတ်ခြင်းဖြင့် ကပ္ပိခြင်း။ (ဝိ၊၄၊၂၄၄။) (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၂။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၄၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၆။)♦
ကပ္ပိယ ၂ မျိုး
၁။ ညွှန်ပြအပ်သော ကပ္ပိယ၊
၂။ မညွှန်ပြအပ်သော ကပ္ပိယ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၄။)♦
ကပ္ပိယစီဝရ ၁၂ မျိုး
အပ်သော သင်္ကန်း ၁၂ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကပ္ပိယဘူမိ ၄ မျိုး
၁။ ဥဿာဝနန္တိကကုဋီ- ဦးစွာစိုက်သောတိုင်, အုတ်, ကျောက် စသည်ကို ရဟန်းအများက ချီမြှောက်လျက် ‘‘ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမ’’ဟု ဆို၍ အဆုံးစကားလုံးနှင့် တစ်ပြိုင်နက် စိုက်ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်း၊
၂။ ဂေါနိသာဒိကကုဋီ- နွားများဝင်ရောက် နေထိုင်နိုင်ပြီး အကာအရံမရှိသော ကျောင်း, အကာအရံ စည်းရိုးတစ်ဝက်မျှပင် မရှိသော ကျောင်း၊
၃။ ဂဟပတိကုဋီ- ‘‘ကပ္ပိယကုဋိံ ဒေမ ပရိဘုဉ္ဇထ’’ဟူ၍လည်းကောင်း, ‘‘ကပ္ပိယကုဋိံ ကာတုံ ဒေမ’’ဟူ၍လည်းကောင်း ဆို၍ လူဒါယကာတို့ ပေးလှူအပ်သော ကျောင်း၊
၄။ သမ္မုတိ ကုဋီ- ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့်ဖြစ်စေ, အပလောကနကံဖြင့်ဖြစ်စေ ကပ္ပိယကုဋီဟူ၍ သမုတ် အပ်သော ကျောင်း။ (ဝိ၊၃၊၃၃၇။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၃၄၀။)♦
ကပ်ကမ္ဘာ၏ အသင်္ချေယျ ၄ မျိုး
၁။ ကပ်ကမ္ဘာ ပျက်ဆဲ ကာလဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်၊
၂။ ကပ်ကမ္ဘာ ပျက်သည်မှ အထက်၌ အပျက်အတိုင်း တည်ရှိသော ကာလဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်၊
၃။ ကပ်ကမ္ဘာ ဖြစ်ပေါ်ဆဲကာလ ဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်၊
၄။ ကပ်ကမ္ဘာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး တည်နေဆဲ ကာလ ဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၂၇၇။)♦
ကပ်ကြီး ၃ ပါး(အန္တရကပ် ၃ မျိုး)
၁။ သတ္ထန္တရကပ်၊
၂။ ရောဂန္တရကပ်၊
၃။ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်။ (ဒီ၊၃၊၃၈။)(သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၂၈၇။)(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၅၅)♦
ကပ်ငြိ, တွယ်တာသော အာလယတရား ၂ မျိုး
၁။ ကာမာလယ- ကာမဂုဏ်တို့၌ ကပ်ငြိ, တွယ်တာတတ်သော တဏှာ၊
၂။ တဏှာလယ- တစ်ရာ့ရှစ်ပါး တဏှာဝိစရိုက် ဟူသော ကပ်ငြိ တွယ်တာတတ်သော တရား။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၅။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၁၀၁။)♦
ကပ်ငြိခြင်း ၂ မျိုး
၁။ တဏှာဖြင့် ငြိခြင်း၊
၂။ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ငြိခြင်း။ (စူဠနိ၊၂၄၂။)♦
ကပ်ငြိခြင်း ၅ မျိုး
၁။ ရာဂသင်္ဂ- တပ်မက်ခြင်းဟူသော ကပ်ငြိခြင်း၊
၂။ ဒေါသသင်္ဂ- ပြစ်မှား ခြင်းဟူသော ကပ်ငြိခြင်း၊
၃။ မောဟသင်္ဂ- တွေဝေခြင်းဟူသော ကပ်ငြိခြင်း၊
၄။ မာနသင်္ဂ- ထောင်လွှားခြင်းဟူသော ကပ်ငြိခြင်း၊
၅။ ဒိဋ္ဌိသင်္ဂ- အယူမှားခြင်းဟူသော ကပ်ငြိခြင်း။ (အဘိ၊ဝိ၊၃၉၁။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၆၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၄၉၅။)♦
ကပ်ငြိတတ်သော တရား ၅ ပါး
၁။ ရာဂ- တပ်မက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသ- ပြစ်မှားခြင်း၊
၃။ မောဟ- တွေဝေခြင်း၊
၄။ မာန- မာန်မူခြင်း ထောင်လွှားခြင်း၊
၅။ ဒိဋ္ဌိ- အယူမှားခြင်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃။) (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၅။)♦
ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်း ၇ ပါး
၁။ ရာဂ တည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (ရာဂသင်္ဂ)၊
၂။ ဒေါသတည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (ဒေါသင်္ဂ)၊
၃။ မောဟတည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (မောဟသင်္ဂ)၊
၄။ မာန တည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (မာနသင်္ဂ)၊
၅။ ဒိဋ္ဌိ တည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (ဒိဋ္ဌိသင်္ဂ)၊
၆။ ကိလေသာ တည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (ကိလေသသင်္ဂ)၊
၇။ ဒုစရိုက်တည်းဟူသော ငြိတွယ်ခြင်း (ဒုစ္စရိတသင်္ဂ) ။ (စူဠနိ၊၈၈။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၈၅။)♦
ကပ်ငြိတွယ်တာတတ်သော ဥပယတရား ၂ ပါး
၁။ တဏှာဥပယ- ကပ်ငြိတွယ်တာတတ်သော တဏှာ၊
၂။ ဒိဋ္ဌိဥပယ- ကပ်ငြိတွယ်တာတတ်သော ဒိဋ္ဌိ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁။)♦
ကံဖြစ်ကြောင်း ၃ ပါး
၁။ လောဘ- လိုချင်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသ- ပြစ်မှားခြင်း၊
၃။ မောဟ- တွေဝေခြင်း။ (စူဠနိ၊၄၇။)♦
ကဗဠီကာရာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အားဖြင့် ဆင်ခြင်ပုံအခြင်းအရာ ၁၀ ပါး
၁။ ဂမနတော- ဆွမ်းခံ အသွားအပြန်အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၂။ ပရိဘောဂတော- သုံးဆောင်သော အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၃။ ပရိယေသနတော- ရှာမှီးရခြင်းအားဖြင့် စက်ဆုပ် ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၄။ အာသယတော- သည်းခြေ သလိပ် စသော အာသယအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၅။ နိဓာနတော- စားအပ်သော အာဟာရ၏ စုဝေးတည်ရာ အစာသစ်အိတ်အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၆။ အပရိပက္ကတော- ကမ္မဇ တေဇောဖြင့် မကျက်သေးသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၇။ ပရိပက္ကတော- ကမ္မဇတေဇောဖြင့် ကျက်ပြီးသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၈။ ဖလတော- အကျိုးပြီးစီးသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၉။ နိဿန္ဒတော- ထိုမှဤမှ ယိုစီးသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း၊
၁၀။ သမ္မက္ခနတော- အချင်းခပ်သိမ်း လိမ်းကျံသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၃၆။)♦
ကမ ၃ မျိုး
၁။ ဥပ္ပတ္တိက္ကမ- တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းအစဉ် (ဖြစ်စဉ်။)၊
၂။ ပဟာနက္ကမ- တရားတို့၏ ပယ်စဉ်၊
၃။ ဒေသနာက္ကမ- တရားဟောခြင်း၏အစဉ် (ဟောစဉ်)။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၃။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၀၄။)♦
ကမ ၅ မျိုး
၁။ ဥပ္ပတ္တိက္ကမ- ပဌမံ ကလလံ ဟောတိ စသော ဘဝတစ်ခု၏ ဖြစ်စဉ်၊
၂။ ပဟာနက္ကမ- ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ စသည်ဖြင့် ပယ်အပ်သော အကုသိုလ်တရား တို့၏ အစဉ်၊
၃။ ပဋိပတ္တိက္ကမ- သီလဝိသုဒ္ဓိ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ စသော ကျင့်စဉ်၊
၄။ ဘူမိက္ကမ- ကာမာဝစရာ ဓမ္မာ စသော ဘုံစဉ်၊
၅။ ဒေသနာက္ကမ- ဒါနကထာ, သီလကထာ စသော ဟောစဉ်။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀။)♦
ကမ္ပတ်သီး ၁၁ မျိုး
၁။ အရိုးကမ္ပတ်သီး၊
၂။ ဆင်စွယ်ကမ္ပတ်သီး၊
၃။ ဦးချို ကမ္ပတ်သီး၊
၄။ ကျူကမ္ပတ်သီး၊
၅။ ဝါးကမ္ပတ်သီး၊
၆။ သစ်သားကမ္ပတ်သီး၊
၇။ ချိတ်ကမ္ပတ်သီး၊
၈။ သစ်သီး ကမ္ပတ်သီး၊
၉။ ကြေးကမ္ပတ်သီး၊
၁၀။ ခရုသင်းချက်ကမ္ပတ်သီး၊
၁၁။ ချည် ကမ္ပတ်သီး။ (ဝိ၊၄၊၂၇၇။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၈၁။)♦
ကမ္ဘာ ၂ မျိုး
၁။ သုညကမ္ဘာ= သုညကပ္ပ၊
၂။ အသုညကမ္ဘာ= အသုညကပ္ပ။ (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၂၂၇။)♦
ကမ္ဘာ ၃ မျိုး
၁။ မဟာကပ်၊
၂။ မဟာကပ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်၊
၃။ အာယုကပ်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၂၇။)♦
ကမ္ဘာ ၄ မျိုး
၁။ သာရကပ္ပ- ဘုရားတစ်ဆူသာ ပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၂။ ဝရကပ္ပ- ဘုရားနှစ်ဆူ သုံးဆူ ပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၃။ မဏ္ဍကပ္ပ- ဘုရားလေးဆူ ပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၄။ ဘဒ္ဒကပ္ပ- ဘုရားငါးဆူ ပွင့်သော ကမ္ဘာ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၈။)♦
ကမ္ဘာ ၅ မျိုး
၁။ သာရကပ္ပ- ဘုရားတစ်ဆူသာ ပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၂။ မဏ္ဍကပ္ပ- ဘုရားနှစ်ဆူပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၃။ သာရမဏ္ဍကပ္ပ- ဘုရားသုံးဆူပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၄။ ဝရကပ္ပ- ဘုရားလေးဆူ ပွင့်သော ကမ္ဘာ၊
၅။ ဘဒ္ဒကပ္ပ- ဘုရားငါးဆူပွင့်သော ကမ္ဘာ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၈။)♦
ကမ္ဘာဆုံးတိုင် တည်ရှိနိုင်သော သစ်ပင်ကြီး ၇ ပင်
၁။ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတွင် တည်ရှိသော ဇမ္ဗူ့ သပြေပင်၊
၂။ အနောက်ကျွန်း၌ တည်ရှိသော ထိန်ပင်၊
၃။ မြောက်ကျွန်း၌ တည်ရှိသော ပဒေသာပင်၊
၃။ အရှေ့ကျွန်း၌ တည်ရှိသော ကုက္ကိုပင်၊
၅။ အသုရာနတ်ပြည်၌ တည်ရှိသော သခွပ်ပင်၊
၆။ ဂဠုန်တို့နေရာ၌ တည်ရှိသော လက်ပံပင်၊
၇။ နတ်ပြည်၌ တည်ရှိသော ပင်လယ် ကသစ်ပင်။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၇၇။)♦
ကမ္ဘာပတ်လုံးတည်သော ပြာဋိဟာ ၄ မျိုး
၁။ လ၌ ယုန်ရေးအမှတ်တံဆိပ်၊
၂။ ငုံးဇာတ်၌ လာသော မီးငြိမ်းရာဌာနကို မီးမလောင်နိုင်ခြင်း၊
၃။ ဃဋိကာရအိုးထိန်းသည်၏ အိမ်မြေနေရာကို မိုးရေ မစွတ်ခြင်း၊
၄။ နဠပါနဇာတ်လာ ရေကန်အနီး၌ ပေါက်သော ကျူပင်တို့သည် တစ်စပ် တည်းသော အပေါက်အခေါင်း ရှိခြင်း။ (မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၂၅။)♦
ကမ္ဘာပျက်ကြောင်း ၃ မျိုး
၁။ မီးလောင်ခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း၊
၂။ ရေကြောင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း၊
၃။ လေကြောင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း။ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၉၈။) (အံ၊ဋီ၊၃၊၁၈၇။)♦
ကမ္ဘာပျက်ခြင်း အကြောင်းရင်း ၃ မျိုး
၁။ ရာဂကြောင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသကြောင့် ကမ္ဘာ ပျက်ခြင်း၊
၃။ မောဟကြောင့် ကမ္ဘာပျက်ခြင်း။ (အံ၊ဋီ၊၃၊၁၈၈။)♦
ကမ္ဘာပျက်ပုံ ၃ မျိုး
၁။ မီးကြောင့် ကမ္ဘာပျက်သောအခါ အာဘဿရာဗြဟ္မာဘုံမှ အောက်ဘုံ တို့ကို မီးလောင်ကျွမ်းခြင်း၊
၂။ ရေကြောင့် ကမ္ဘာပျက်သောအခါ သုဘကိဏှာဗြဟ္မာဘုံမှ အောက်ဘုံတို့ကို ရေလွှမ်းခြင်း၊
၃။ လေကြောင့် ကမ္ဘာပျက်သောအခါ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဗြဟ္မာဘုံမှ အောက်ဘုံတို့ကို တိုက်ခတ်ဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၄၀။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၉၈။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၉၈။)♦
ကမ္ဘာပျက်ရာ၌ အပိုင်းအခြား ၃ မျိုး
ကမ္ဘာပျက်ပုံ ၃ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကမ္ဘာဦးကာလ၌ ဖြစ်သော အနာရောဂါ ၃ မျိုး
၁။ ဣစ္ဆာ- လိုချင်သော ရောဂါ၊
၂။ အနသနံ- အစာ မစားချင်သော ရောဂါ၊
၃။ ဇရာ- အိုမင်းရင့်ရော်သော ရောဂါ။ (သုတ္တနိ၊၃၂၅။) (သုတ္တနိ၊မြန်။၃၀၇။)♦
ကမ္မကိလေသာ အကုသိုလ် ၄ မျိုး
၁။ ပါဏာတိပါတ- သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၊
၂။ အဒိန္နာဒါန- သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း၊
၃။ မုသာဝါဒ- မဟုတ်မမှန် လိမ်ညာ၍ ပြောဆိုခြင်း၊
၄။ ပရဒါရဂမန- သူတစ်ပါးသားမယားကို လွန်ကျူးသွားလာခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၂၀။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်း ၂ မျိုး
၁။ သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာန်း- ဗုဒ္ဓါနုဿတိ, မရဏဿတိ, အသုဘသညာ, မေတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို ပွားများခြင်း၊
၂။ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်း- ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်တို့တွင် မိမိ စရိုက်နှင့် ကိုက်ညီသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတစ်ပါးပါးကို အမြဲဆောင်ထား ပွားများခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၈။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၉၄။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်း ၂ မျိုး
၁။ ရူပကမ္မဋ္ဌာန်း (ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်း။)၊
၂။ အရူပကမ္မဋ္ဌာန်း (နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်း)။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂။၃၁၄။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၇၉။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊ ၂။၅၇၈။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်း ၂ မျိုး
၁။ သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာန်း- မေတ္တာဘာဝနာနှင့် မရဏာနုဿတိဘာဝနာ၊
၂။ ပါရိ ဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်း- အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းဆယ်ပါးနှင့် စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၀။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်း ၂၁ မျိုး (သတိပဋ္ဌာနသုတ်လာ)
၁။ အာနာပါနပဗ္ဗ- ဝင်လေထွက်လေအပိုင်းအခန်း၊
၂။ စတုဣရိယာပထပဗ္ဗ- လျောင်း, ထိုင်, ရပ်, သွား ဣရိယာပုတ်လေးပါး အပိုင်းအခန်း၊
၃။ စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗ- လေးပါးသော သမ္ပဇညအပိုင်းအခန်း၊
၄။ ဒွတ္တိံသာကာရ ၃၂ ပါးသော ကောဋ္ဌာသ၊
၅။ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ဓာတ်ကြီးလေးပါး ခွဲခြားခြင်း၊ ၆ မှ
၁၄။ နဝသိဝထိကာ- သုသာန်သချုႋင်း- ၉ မျိုး၊
၁၅။ ဝေဒနာနုပဿနာ- ဝေဒနာကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊
၁၆။ စိတ္တာ နုပဿနာ- စိတ်ကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊
၁၇။ နီဝရဏပရိဂ္ဂဟ- တားမြစ်ပိတ်ပင် နှောက်ယှက် ဖျက်ဆီးတတ်သော နီဝရဏတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊
၁၈။ ခန္ဓပရိဂ္ဂဟ- ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊
၁၉။ အာယတနပရိဂ္ဂဟ- အာယတန ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊
၂၀။ ဗောဇ္ဈင်္ဂပရိဂ္ဂဟ- ဗောဇ္ဈင်တရား ခုနစ်ပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊
၂၁။ သစ္စပရိဂ္ဂဟ-သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၄။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၇၃၃။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ မျိုး
၁။ ကသိုဏ်း (၁၀) မျိုး၊
၂။ အသုဘ (၁၀) မျိုး၊
၃။ အနုဿတိ (၁၀) မျိုး၊
၄။ ဗြဟ္မဝိဟာရ (၄) မျိုး၊
၅။ အာရုပ္ပ (၄။) မျိုး၊
၆။ အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ (၁) မျိုး၊
၇။ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် (၁) မျိုး ပေါင်း ၄၀ မျိုး။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၀၂။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ မြို့ရွာနှင့် မဝေးလွန်း မနီးလွန်းဘဲ သွားလမ်း လာလမ်းနှင့် ပြည့်စုံ၍ ဆိတ်ငြိမ်သော အသံရှိခြင်း၊
၂။ သင်္ကန်း ဆွမ်း ကျောင်း ဆေး ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ရလွယ်ခြင်း၊
၃။ ထိုကျောင်း၌ ပရိယတ္တိ- ပဋိပတ္တိဗဟုဿုတနှင့် ပြည့်စုံသော ဓမ္မဓရ ဝိနယဓရ မထေရ်ကြီးများ နေထိုင်ခြင်း၊
၄။ ရံဖန်ရံခါ ထိုမထေရ်ကြီးများထံ ချဉ်းကပ်၍ ပါဠိအနက်ကို မေးမြန်းနိုင်ခြင်း၊
၅။ မထေရ်ကြီးများက မပေါ်လွင် မထင်ရှားသော ပါဠိအနက် အဓိပ္ပါယ်များကို ပေါ်လွင်ထင်ရှားအောင် ပြုလုပ်ပေးခြင်း ယုံမှားသံသယဖြစ်သော အရာတို့ကို ပယ်ဖျောက် ပေးခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၃၀။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်းအပြစ် ၁၈ မျိုး (ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် မသင့်လျော်သော ကျောင်း ၁၈ မျိုး)
၁။ ကျောင်းကြီးခြင်း၊
၂။ ကျောင်းအသစ် ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ကျောင်းဟောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ လမ်းမ ကြီးကို မှီသော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ကျောက်ရေတွင်းရှိသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၆။ ဟင်းသီး ဟင်းရွက် ပေါက်ရောက်သော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၇။ ပန်းပင်, ပန်းချုံ ပေါသော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၈။ သစ်သီးပေါများသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၉။ လူတို့သည် တောင့်တ ချီးမွမ်းအပ်သော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၁၀။ မြို့ရွာကို မှီသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၁။ ထင်းတော, သစ်တောကို မှီသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၂။ လယ်ယာကို မှီသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၃။ ရန်သူရှိသော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၁၄။ ရေဆိပ်ကို မှီသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၅။ ပစ္စန္တရစ် အရပ်ကို မှီသော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၁၆။ တိုင်းပြည်အပိုင်းအခြား နယ်စပ်ကို မှီသော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၇။ မသင့်တင့် မလျောက်ပတ်သော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊
၁၈။ မိတ်ကောင်း ဆရာကောင်း မရရှိသော ကျောင်း ဖြစ်ခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၁၅။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၀၆။) (ဝိမတိ၊၁၊၂၁၄။) (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၃၀။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာ ပြည့်စုံရမည့်တရား ၈ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း၊
၂။ သီလနှင့် ပြည့်စုံ ရခြင်း၊
၃။ တရားနှင့်စပ်သော ဗဟုသုတနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ အလိုနည်း၍ စွန့်ကြဲမှု စာဂနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၅။ အတ္တဟိတပရဟိတအတွက် အားထုတ်မှုဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း၊
၆။ သတိ တရားနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း၊
၇။ တည်ကြည်သော သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း၊
၈။ တရားဓမ္မတို့၌ မဖောက်မပြန် မှန်စွာသိသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၁၁၉။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာအထံ၌ သင်ယူရမည့် အစိတ်အပိုင်း ၅ မျိုး
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်လိုသော ပုဂ္ဂိုလ် သင်ယူရမည့် အပိုင်း ၅ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်သူ ပြည့်စုံရမည့် အင်္ဂါ ၅ မျိုး
၁။ ဘုရား စသော ရတနာ သုံးပါးကို ယုံကြည်မှု ရှိရခြင်း၊
၂။ ရောဂါကင်းကွာ ကျန်းမာရခြင်း၊
၃။ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲမှု လှည့်ပတ်မှု ကင်းရှင်း၍ ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှု ရှိရခြင်း၊
၄။ မကောင်းမှုတို့ကို ပယ်ရန် ကောင်းမှုတို့နှင့် ပြည့်စုံရန်အတွက် ပြင်းထန်သော လုံ့လရှိရခြင်း၊
၅။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သော ဝိပဿနာပညာနှင့် ပြည့်စုံရခြင်း။ (မ၊၂၊၂၉၈။) (မ၊၂၊၃၂၉။) (မ၊မြန်၊၂။၃၀၄။) (မ၊မြန်၊၂။၃၀၄။) (ဒီ၊၃၊၁၉၈။) (အံ၊၂၊၆၄။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၂၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၇၁။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် သင့်လျော်သော ကျောင်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ သွားလမ်းလာလမ်းနှင့် ပြည့်စုံ၍ ဆွမ်းခံရွာနှင့် မနီးလွန်း မဝေးလွန်း ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ နေ့အခါ၌ လူတို့နှင့် မရောပြွမ်းဘဲ ညအခါ၌လည်း လူသံ ကင်းဆိတ်ခြင်း၊
၃။ မှက်, ခြင်, လေ, နေပူ မြွေကင်းတို့ ထိပါးကိုက်ခဲမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ထိုကျောင်း၌နေသော ရဟန်းအား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ ရလွယ်ခြင်း၊
၅။ ထိုကျောင်း၌ ပရိယတ္တိ, ပဋိပတ္တိ ဗဟုဿုတနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတော်များ သီတင်းသုံး နေထိုင်ခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၁၉။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် အချိန်အခါ ၅ မျိုး
၁။ ပျိုမျစ်ငယ်ရွယ်ခြင်း၊
၂။ အနာရောဂါ ကင်းခြင်း၊
၃။ ဝပြောသာယာခြင်း၊
၄။ လူတို့ ညီညွတ်မှုရှိခြင်း၊
၅။ သံဃာကွဲပြားမှု မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၅၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၇၂။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် အခါမဟုတ်ခြင်း ၅ မျိုး
၁။ ဇရာနှိပ်စက်၍ အိုခြင်း၊
၂။ ဗျာဓိနှိပ်စက်၍ နာခြင်း၊
၃။ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း၊
၄။ တောပုန်း ဓားပြတို့ ထကြွသောင်းကြမ်း၍ ဘေးအန္တရာယ် ရှိခြင်း၊
၅။ သံဃာကွဲပြားခြင်း။ (အံ၊၂၊၅၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၇၂။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်လိုသော ပုဂ္ဂိုလ် သင်ယူရမည့် အပိုင်း ၅ မျိုး
၁။ ဥဂ္ဂဟ- ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ကျမ်းစာကို သင်ယူရခြင်း၊
၂။ ပရိပုစ္ဆာ- ကမ္မဋ္ဌာန်းကျမ်းစာ၌ မသိသော အနက် အဓိပ္ပါယ်များကို အဖန်ဖန် မေးမြန်းရခြင်း၊
၃။ ဥပဋ္ဌာနံ- ဤဘာဝနာကို အားထုတ်လျှင် ဤနိမိတ် ထင်လာ၏ဟု နိမိတ်ထင်လာပုံကို မှတ်သားထားရခြင်း၊
၄။ အပ္ပနာ- ဤသို့ အားထုတ်လျှင် (အပ္ပနာ။) ဈာန်ဖြစ်၏ဟု ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အပ္ပနာဈာန်သို့ ရောက်ပုံကို မှတ်သားထားရခြင်း၊
၅။ လက္ခဏံ- အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ဂဏနာ, အနုဗန္ဓနာ,ဖုသနာနည်းတို့ဖြင့် အားထုတ်ပြီးလျှင် (အပ္ပနာ။) ဈာန်သို့ ရောက်၏ စသည်ဖြင့် ဆိုင်ရာကမ္မဋ္ဌာန်း၏ သဘောလက္ခဏာကို မှတ်သား ထားရခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၇၀။)♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သူ၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
ကျေးဇူးများသော တရား ၅ ပါး၊ ဗဟုကာရတရား ၅ ပါး၊ ပဓာနိယင်္ဂတရား ၅ ပါးတို့နှင့် တူသည်။ ♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်သူ ပြည့်စုံရမည့် အင်္ဂါ ၅ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ ၃၈ ပါး
၁။ အာလောကကသိုဏ်း အာကာသကသိုဏ်း နှစ်ပါးကြဉ် ကသိုဏ်း (၈) ပါး၊
၂။ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း (၁၀) ပါး၊
၃။ အနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း (၁၀) ပါး၊
၄။ ဗြဟ္မဝိဟာရ ကမ္မဋ္ဌာန်း (၄) ပါး၊
၅။ အာရုပ္ပကမ္မဋ္ဌာန်း (၄) ပါး၊
၆။ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် (၁) ပါး၊
၇။ အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ (၁) ပါး ပေါင်း (၃၈) ပါး။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၄၃။)♦
ကမ္မဒွါရ ၃ မျိုး
၁။ ကာယကမ္မဒွါရ- ကာယဒွါရဖြင့်ပြုအပ်သော အမှုကံ-စေတနာ၊
၂။ ဝစီကမ္မ ဒွါရ- ဝစီဒွါရဖြင့် ပြုအပ်သောအမှုကံ- စေတနာ၊
၃။ မနောကမ္မဒွါရ- မနောဒွါရဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုကံ- စေတနာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၃။)♦
ကမ္မဒေါသ ၂ မျိုး
၁။ အပလောကနကံ၏ အပြစ်ဒေါသ၊
၂။ ဉတ္တိကံ၏ အပြစ်ဒေါသ။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကမ္မဒေါသ ၂ မျိုး
၁။ ဉတ္တိဒုတိယကံ၏ အပြစ်ဒေါသ၊
၂။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ၏ အပြစ်ဒေါသ။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကမ္မပဋိဗာဟနသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ မျိုး
၁။ ဓမ္မကံ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ဓမ္မကံဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊
၃။ ဆန္ဒကို ပေး၍ ရှုတ်ချခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၉၅။)♦
ကမ္မဘဝ ၃ မျိုး
၁။ ပုညာဘိသင်္ခါရ ကမ္မဘဝ- ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုစီရင်ခြင်း, အားထုတ်ခြင်း ကံကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ၊
၂။ အပုညာဘိသင်္ခါရ ကမ္မဘဝ- မကောင်းမှု အကုသိုလ်ကို ပြုစီရင်ခြင်း, အားထုတ်ခြင်း, ကံကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ၊
၃။ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရကမ္မဘဝ- မတုန်မလှုပ်ငြိမ်သက်သော အရူပ ဝိပါက်-အရူပဘဝကို ပြုပြင်စီရင်ခြင်း အားထုတ် ခြင်းကံကြောင့် ဖြစ်သောဘဝ။ (အဘိ၊ဝိ၊၁၄၃။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၃၇။)♦
ကမ္မဝဋ် ၂ မျိုး
၁။ သင်္ခါရ- ပြုပြင်စီရင်တတ်သော အကြောင်းတရား၊
၂။ ကမ္မဘဝ- ဘဝသို့ ရောက်စေ တတ်သော လောကီကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံ စေတနာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၄။)♦
ကမ္မဝတ္ထု ၂ မျိုး
၁။ အပလောကနကံ၏ ကမ္မဝတ္ထု၊
၂။ ဉတ္တိကံ၏ ကမ္မဝတ္ထု။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကမ္မဝတ္ထု ၂ မျိုး
၁။ ဉတ္တိဒုတိယကံ၏ ကမ္မဝတ္ထု၊
၂။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ၏ ကမ္မဝတ္ထု။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကမ္မဝါစာ၏ အပြစ် ၅ မျိုး
၁။ ရဟန်းလောင်း ဟူသောဝတ္ထုကို မရွတ်ဆို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၂။ သံဃပုဒ်ကို မရွတ်ဆို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၃။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာဟူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မရွတ်ဆို မသုံးသပ်ခြင်း၊
၄။ ကမ္မဝါစာကို ယုတ်လျော့စေခြင်း၊
၅။ ဉတ်ကို ရှေးဦးစွာ မထားဘဲ ကမ္မဝါစာကို ရွတ်ဖတ်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၅၆။)♦
ကမ္မသမ္ပတ္တိ ၂ မျိုး
၁။ အပလောကနကံ၏ ပြည်စုံခြင်း၊၂။ ဉတ္တိကံ၏ ပြည့်စုံခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကမ္မသမ္ပတ္တိ ၂ မျိုး
၁။ ဉတ္တိဒုတိယကံ၏ ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ၏ ပြည့်စုံခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၁၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၉၇။)♦
ကယဝိက္ကယသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ မျိုး
၁။ မိမိ သူတစ်ပါးတို့၏ လဲလှယ်အပ်သော ပစ္စည်းတို့သည် အပ်စပ်သော ပစ္စည်း ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ သီတင်းသုံးဖော် မဟုတ်သူ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ရောင်းမှု ဝယ်မှု ပြုခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၄၂၆။) (ဝိမတိ၊၁၊၃၄၇။)♦
ကျက်စားရာ ဂေါစရ ၃ မျိုး
ကျက်စားရာ အာရုံ ၃ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကျက်စားရာ အာရုံ ၃ မျိုး
၁။ ဥပနိဿယဂေါစရ- အားကြီးသော မှီရာအကြောင်းဟူသော ကျက်စားရာ အာရုံ၊
၂။ အာရက္ခဂေါစရ- ဣန္ဒြေတို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဟူသော ကျက်စားရာ အာရုံ၊
၃။ ဥပနိဗန္ဓဂေါစရ- မိမိစိတ်ကို ကပ်၍ချည်နှောင်ထားရာ သတိပဋ္ဌာန်တည်းဟူသော ကျက်စားရာအာရုံ။ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၉၃။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်း၏ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၃ ပါး
၁။ အလုပ်အကိုင်များလျက် ထိုဝေယျာဝစ္စ အလုပ်များ၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကား အလွန်များလျက် ထိုစကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အအိပ်အလွန်ကြီးလျက် ထိုအိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊၂၄၃။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။ ၂၂၈။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်း၏ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၈ ပါး
၁။ အမှုသစ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကား ပြောမှု၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၅။ ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းအပ်သော တံခါးမရှိခြင်း၊
၆။ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည် မသိခြင်း၊
၇။ ရောနှော၍ နေခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၈။ သံသရာကို ချဲ့ထွင် တတ်သော ပပဉ္စ တရား၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၄၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၄၉။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်း၏ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၃ ပါး
၁။ အလုပ်အကိုင်များ၌ မမွေ့ လျော်ခြင်း၊
၂။ စကားပြောခြင်း၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်ခြင်း၌ မမွေ့လျော်ခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊၂၄၃။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။ ၂၂၈။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်း၏ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၈ ပါး
၁။ အမှုသစ်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကား ပြောမှု၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်ခြင်း၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်းအဖော်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၅။ ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းအပ်သော တံခါး (လုံခြုံသော တံခါး) ရှိခြင်း၊
၆။ စားသောက်ဖွယ်ရာ တို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း၊
၇။ ရောနှောမှု၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၈။ သံသရာချဲ့တတ်သော ပပဉ္စတရား၌ မမွေ့လျော်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၄၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၄၉။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်းတို့ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ အမှုသစ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကား ပြောမှု၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်မှု၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၅။ ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးကို ပိတ်မထားခြင်း၊
၆။ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၉၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၇၂။)♦
ကျင့်ဆဲရဟန်းတို့ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ အမှုသစ်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကားပြောခြင်း၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်မှု၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်းအဖော်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၅။ ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးကို ပိတ်ထားခြင်း၊
၆။ စားသောက်ဖွယ်တို့၌ အတိုင်း အရှည်ကို သိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၉၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၇၃။)♦
ကျင့်ရမည့် သိက္ခာ ၃ ပါး
၁။ လွန်ကဲ-မြင့်မြတ်သော သီလ- အဓိသီလ၊
၂။ လွန်ကဲ- မြင့်မြတ်သော စိတ်- အဓိစိတ္တ၊
၃။ လွန်ကဲ- မြင့်မြတ်သော ပညာ- အဓိပညာ။ (အံ၊၂၊၃၈၆-၃၈၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၈၈။)♦
ကျင့်ဝတ်ကြီး ၁၄ ပါး
ခန္ဓကဝတ် ၁၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကျင့်သင့်သော သိက္ခာ ၃ ပါး
၁။ အဓိသီလသိက္ခာ- လွန်ကဲမြင့်မြတ်သော ဆယ်ပါးသီလ, ပါတိမောက္ခသံဝရသီလစသည်ကို သင်ခြင်း ကျင့်ခြင်း၊
၂။ အဓိစိတ္တသိက္ခာ- လွန်ကဲ မြင့်မြတ်သော လောကီဈာန်သမာပတ် ရှစ်ပါးနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကို သင်ခြင်း ကျင့်ခြင်း၊
၃။ အဓိပညာသိက္ခာ- လွန်ကဲမြင့်မြတ်သော ဝိပဿနာပညာကို သင်ခြင်း ကျင့်ခြင်း (မုချတ္ထ အားဖြင့် မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သီလ- စိတ်ပညာတို့ကို သင်ခြင်း ကျင့်ခြင်း)။ (အံ၊၂၊၃၈၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၈၈။)♦
ကျွန် ၃ မျိုး
၁။ အိမ်၌ ပေါက်ဖွားသော အိမ်ပေါက်ကျွန်၊
၂။ ငွေဖြင့် ဝယ်ယူသော ငွေဝယ်ကျွန်၊
၃။ စစ်ရှုံးသဖြင့် ကျွန်အပြုခံရသော သုံ့ရကျွန် (သုံ့ပန်းကျွန်)။ (ဝိ၊၂၊၂၉၀။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၃၂၉။)♦
ကျွန် ၄ မျိုး
၁။ အန္တောဇာတ- အိမ်အတွင်း၌ ဖြစ်သော ကျွန် (ဝါ။) သားပေါက်ကျွန်၊
၂။ ဓနက္ကီတ- ဥစ္စာဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော ကျွန်၊
၃။ ကရမရာနီတ- သုံ့ပန်းကျွန်၊
၄။ သာမဒါသဗျ- ကိုယ်တိုင် ကျွန်အဖြစ်သို့ ခံယူသော ကျွန်။ (မဟာနိ၊၈။) (ဇာတက၊၂၊၂၈၆။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၈၂။)(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၁၈၆။)♦
ကျွမ်းကျင်ခြင်း ၃ ပါး
၁။ အစီးအပွား၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၂။ အစီးအပွားမရှိသည်၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၃။ အကြောင်း၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၁၈၄။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၄။)♦
ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း ၂ မျိုး
၁။ သမာပတ်ဝင်စားမှု၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း-သမာပတ္တိကုသလတာ၊
၂။ သမာပတ်ထမှု၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း-သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ။ (အံ၊၁၊၉၃။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၀၉။)♦
ကျားသစ်ဖိုနှင့် ယောဂီရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ကျားသစ်ဖိုသည် အသွားခက်သော မြက်တော သစ်တော တောင်တို့ကို အမှီပြုပြီး ပုန်းအောင်းမှီခိုလျက် သားကောင်တို့ကို ဖမ်းယူခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် လူသူကင်း၍ ဆိတ်ငြိမ်ရာဖြစ်သော တောသစ်ပင်ရင်း တောင်ချောက် သုသာန် တောအုပ် စသည်တို့ကို အမှီပြုလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားအားထုတ်ပြီး အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့၌ လေ့လာပြီး ဖြစ်ခြင်း)၊
၂။ ကျားသစ်ဖိုသည် အမှတ်မရှိသော သားကောင်ကို သတ်၍ လက်ဝဲနံပါးဖြင့် လဲကျသော သားကောင်ကို မစားခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သစ်သီးပေးခြင်း, ပန်းပေးခြင်းစသော ကုလဒူသနအမှု, အခြားသော ဘုရားရှင်တားမြစ်ကဲ့ရဲ့အပ်သော မိစ္ဆာဇီဝဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဘောဇဉ်ကို မစားခြင်း)။ (မိလိန္ဒ၊၃၅၁။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၇၄။)♦
ကျိန်စာဆိုခြင်း ၄ မျိုး (အမ္ဗဇာတ်လာ သူဌေးသမီးလေးဦးတို့၏ ကျိန်စာဆိုခြင်း ၄ မျိုး)
၁။ ပဌမသူဌေးသမီး-သင်ရသေ့၏ သရက်သီးကို ခိုးယူသော မိန်းမသည် အသက်ကြီး ဆံဖြူသော ယောကျ်ားနှင့် ညားပါစေ၊
၂။ ဒုတိယသူဌေးသမီး- သင်ရသေ့၏ သရက်သီးကို ခိုးယူသော မိန်းမသည် အသက်နှစ်ဆယ်နှစ်, အသက်နှစ်ဆယ့် ငါးနှစ်အရွယ်, အသက် သုံးဆယ်နှစ်အောက် အရွယ်တွင် ယောကျ်ားမရပါစေနှင့်၊
၃။ တတိယသူဌေးသမီး- သင်ရသေ့၏ သရက်သီးကို ခိုးယူသော မိန်းမသည် လင်ယောကျ်ားရှိရာ ခရီးဝေးသို့ အဖော်မပါ တစ်ယောက်တည်း သွားရပါစေ၊ ချိန်းချက်ထားသော နေရာ၌ လင်ယောကျ်ားကို မတွေ့ ပါစေနှင့်၊
၄။ စတုတ္ထသူဌေးသမီး- သင်ရသေ့၏ သရက်သီးကို ခိုးယူသော မိန်းမသည် တန်ဆာဆင်ကာ ကောင်းသော အဝတ်ကို ဝတ်၍ ပန်းပန်ကာ စန္ဒကူးနံ့သာဖြင့် လိမ်းကျံလျက် တစ်ယောက်တည်း အိပ်ရာ၌ အိပ်ရပါစေ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၂၆။)♦
ကျီးငှက်၏ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ကျီးငှက်သည် ယုံမှားသံသယဖြင့် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှုရှိလျက် လုံ့လစိုက်၍ ကျက်စားခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အပ်သလော မအပ်သလောဟု ယုံမှား သံသယရှိလျက် လုံ့လထုတ်ကာ သတိဖြင့် ဣန္ဒြေတို့ကို စောင့်စည်း၍ ကျင့်ခြင်း)၊
၂။ ကျီးငှက်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဘောဇဉ်ကို တွေ့မြင်သည်ရှိသော် ဆွေမျိုးဖြစ်သော ကျီးတို့နှင့် ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ စားခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားသဖြင့် ရအပ်သော လာဘ်တို့ကို သီလရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ သုံးဆောင်ခြင်း)။ (မိလိန္ဒ၊၃၅၅။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၇၇။)♦
ကျီးတို့၏ မသူတော်တရား ၁၀ ပါး
၁။ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်း၊
၂။ ရဲတင်းခြင်း၊
၃။ အလိုရမ္မက်ကြီးခြင်း၊
၄။ အစားကြီးခြင်း၊
၅။ ကြမ်းကြုတ်ခြင်း၊
၆။ သနားခြင်းကရုဏာ မရှိခြင်း၊
၇။ အားနည်းခြင်း၊
၈။ မြည်တွန်တတ်ခြင်း၊
၉။ သတိမေ့တတ်ခြင်း၊
၁၀။ မစုဆောင်း တတ်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၃၇၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၇၅။)♦
ကျေးဇူး ၃ မျိုး
၁။ သီလက္ခန္ဓ- သီလတည်းဟူသော ကျေးဇူး၊
၂။ သမာဓိက္ခန္ဓ-သမာဓိတည်း ဟူသော ကျေးဇူး၊
၃။ ပညာက္ခန္ဓ- ပညာတည်းဟူသော ကျေးဇူး။ (နေတ္တိ၊ဝိဘာ၊၂၇၇။)♦
ကျေးဇူးကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ မျိုး
၁။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဘုရား တရား သံဃာ ရတနာ သုံးပါးကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သူ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သူ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ အကြင် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ သစ္စာလေးပါးကို အမှန်အတိုင်း သိသူအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သူ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ အာသဝေါ ကုန်ခန်းသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိ ခဲ့သူ ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊၁၊၁၂၁။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၃၉။)♦
ကျေးဇူးဆပ်၍ မကုန်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၂ မျိုး
၁။ မိခင်ကျေးဇူး၊
၂။ ဖခင်ကျေးဇူး။ (အံ၊၁၊ပါ၊၆၃။)(အံ၊မြန်၊၁။၇၅။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၁၀ ပါး
၁။ သီလရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ရှိခြင်း၊
၃။ အဆွေ ခင်ပွန်းကောင်း ရှိခြင်း၊
၄။ ဆိုဆုံးမလွယ်ခြင်း၊
၅။ အယုတ်အမြတ်ဖြစ်သော ကိစ္စတို့၌ လိမ်မာခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း မရှိ၊
၆။ တရားတော်ကို အလိုရှိခြင်း၊ ချစ်ဖွယ်ကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၇။ ရရသမျှ ပစ္စည်းလေးပါး တို့ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊
၈။ အားထုတ်သော ဝီရိယရှိခြင်း၊
၉။ သတိရှိခြင်း၊ သတိပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၁၀။ ပညာရှိခြင်း၊ အဖြစ်အပျက်ကို သိသော ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော ဆင်းရဲကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၂၅၅။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၇၉။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၂ ပါး
၁။ အောက်မေ့ခြင်း သတိ၊၂။ ဆင်ခြင်ခြင်း သမ္ပဇဉ်။ (ဒီ၊၃၊၂၂၈။)(ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၀။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၃ ပါး
၁။ သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲခြင်း၊
၂။ သူတော်ကောင်းတရားကို နာခြင်း၊
၃။ လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်ခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၂၂၉။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၁။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၄ ပါး
၁။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေခြင်း- ပဋိရူပဒေသဝါသ၊
၂။ သူတော်ကောင်းတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းသပ္ပုရိသူပနိဿယ၊
၃။ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ထားခြင်း- အတ္တသမ္မာပဏိဓိ၊
၄။ ရှေး၌ပြုဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း- ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ။ (ဒီ၊၃၊၂၃၀။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၂။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၅ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၂။ အနာရောဂါ ကင်းခြင်း၊
၃။ မာန်မရှိ လှည့်ပတ်ခြင်းမရှိ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မိမိကိုယ်ကို ထင်စွာပြုခြင်း၊
၄။ အားကြီးသော မြဲမြံသော လုံ့လ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိခြင်း၊
၅။ ဝဋ်ဆင်းရဲကုန်ရာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေ တတ်သော စင်ကြယ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၂၃၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၄။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၆ ပါး
၁။ ကာယကံမေတ္တာကို ဖြစ်စေခြင်း၊
၂။ ဝစီကံမေတ္တာကို ဖြစ်စေခြင်း၊
၃။ မနောကံမေတ္တာကို ဖြစ်စေခြင်း၊
၄။ တရားသဖြင့် ရအပ်သော လာဘ်တို့ကို သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် ဆက်ဆံ၍ စားလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် တူသော သီလရှိခြင်း၊
၆။ သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် ဉာဏ်အမြင်တူခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၂၃၆။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၉။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၇ ပါး
၁။ သဒ္ဓါဥစ္စာ၊၂။ သီလဥစ္စာ၊၃။ဟိရီဥစ္စာ၊၄။ ဩတ္တပ္ပဥစ္စာ၊
၅။ သုတဥစ္စာ၊၆။ စာဂဥစ္စာ၊၇။ ပညာဥစ္စာ။ (ဒီ၊၃၊၂၄၀။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၆၃။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၈ ပါး
၁။ ရှက်ကြောက် မြတ်နိုးအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီ၍နေပြီး ရိုသေ ခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ရှေးဦးစွာသော အကြောင်းအထောက်အပံ့ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ရှက်ကြောက် မြတ်နိုးအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီ၍နေပြီး ပါဠိအနက် ယုံမှားဖွယ်တို့ကို မေးသဖြင့် ယုံမှားမှုကို ဖြေဖျောက်ပေးခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ နှစ်ခုမြောက်သော အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ တရားတော်ကို ကြားနာရ၍ စိတ်၏ ငြိမ်းချမ်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ သုံးခုမြောက် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို စောင့်စည်း၍ နေခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ လေးခုမြောက် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အကြားအမြင်များ၏၊ သင်ပြီးသည်ကို ဆောင်နိုင်၏၊ အလုံးစုံပြည့်စုံခြင်းရှိသော တရားတို့ကို အဖန်ဖန် လေ့လာဆင်ခြင်၍ ပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ငါးခုမြောက် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၆။ အကုသိုလ် တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ အားထုတ်သော ဝီရိယရှိခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ခြောက်ခုမြောက်သော အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၇။ မြတ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည်မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ခုနစ်ခု မြောက်သော အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း၊
၈။ ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှု၍ နေခြင်းသည် မြတ်သော မဂ်အကျင့်၏ အစဖြစ်သော မရသေးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ရှစ်ခုမြောက်သော အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၂၄၃။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၆၆။)♦
ကျေးဇူးများသော တရား ၉ ပါး
၁။ အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသူအား ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊၂။ ဝမ်းမြောက်ခြင်းရှိသူအား နှစ်သိမ့်ခြင်း ဖြစ်၏၊
၃။ နှစ်သိမ့်သော စိတ်ရှိသူအား နာမ်ရုပ် အပေါင်း ငြိမ်း၏၊
၄။ နာမ်ရုပ်အပေါင်းငြိမ်းသူသည် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊
၅။ ချမ်းသာသုခ ရှိသူ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်၏၊
၆။ စိတ်တည်ကြည်သော် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း သိ၏၊
၇။ ဟုတ်မှန်အတိုင်းသိသော် ငြီးငွေ့၏၊
၈။ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် စွဲမက်ခြင်း ကင်း၏၊
၉။ စွဲမက် ခြင်းကင်းသော် ကိလေသာတို့မှ လွတ်၏။ (ဒီ၊၃၊၂၅၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၇၅။)♦
ကျောက်ဆူး၏ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ကျောက်ဆူးသည် လှိုင်းကွန်ရက်တို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးလျက် ချောက်ချားသော ရေအပြင်ရှိသော မဟာသမုဒ္ဒရာကြီး၌ လှေသင်္ဘောကို ရပ်တည်စေ ငြိမ်သက် စေလျက် တူရူအရပ် ဖီလာအရပ်သို့ ဆောင်ခြင်းငှာ မပေးခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရာဂ ဒေါသ မောဟတည်းဟူသော လှိုင်းကွန်ရက်ရှိသော ဝိတက်လှိုင်း ပုတ်ခတ်အပ်သော အာရုံ၌ စိတ်ကို တည်အောင်ထားခြင်း, တူရူဖီလာအရပ်သို့ ဆောင်ခြင်းငှာ မပေးခြင်း)၊
၂။ ကျောက်ဆူးသည် ရေပေါ်သို့ မပေါ်ဘဲ နစ်မြှုပ်လျက် အတောင်တစ်ရာရှိသော ရေ၌လည်း လှေသင်္ဘောကို ငြိမ်စေ ရပ်တည်စေခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် လာဘ်ပူဇော် သက္ကာရ အခြံအရံစသည်တို့၌ မပေါ်လွင်ဘဲ ကိုယ်နှင့် မျှတလောက်ရုံသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌သာလျှင် စိတ်ကို ထားအပ်ခြင်း) ။ (မိလိန္ဒ၊၃၆၀။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၈၃။)♦
ကျောက်မျက်ရတနာ ၂၄ မျိုး
၁။ ဝဇိရ- စိန် (လက်ဝတ်ရတနာ)၊
၂။ မဟာနီလ- နီလာကြီး၊ မြညိုကြီး၊ (ဣန္ဒနီလာကျောက်ထက် ပို၍ ညိုသော ကျောက်တစ်မျိုး)၊
၃။ ဣန္ဒနီလ- ပတ္တမြားညို (နီလာ)၊
၄။ မရကတ- မြ၊
၅။ ဝေဠုရိယ- ကျောက်မျက်ရွဲ (ဝါးစိမ်းအဆင်းရှိသော ကျောက်မျက်)၊
၆။ ပဒုမရာဂ- ပတ္တမြားနီ၊
၇။ ဖုဿရာဂ- ဥဿဖယား (ဖုဿရာဂမည်သော ကျောက်မျက်)၊
၈။ ကက္ကေတန- ကက္ကေတနမည်သော ကျောက်မျက်၊
၉။ ပုလာက- ပုလာက မည်သော ကျောက်မျက်၊
၁၀။ ဝိမလ- အညစ်ကြေးကင်းသော ဝိမလမည်သော ကျောက်မျက်၊
၁၁။ လောဟိတင်္က- ပတ္တမြားနီ၊
၁၂။ ဖလိက- ဖန်၊ ဖန်ကျောက်၊
၁၃။ ပဝါဠ- သန္တာ၊
၁၄။ ဇောတိရသ- အလုံးစုံသော အလိုကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ဇောတိရသပတ္တမြား၊
၁၅။ ဂေါမုတ္တက- ဂေါမုတ္တကမည်သော ပတ္တမြား၊ နွားကျင်ငယ်ရေအရောင်နှင့် တူသော ကျောက်မျက်၊ ဂေါမုတ်၊
၁၆။ ဂေါမေဒက- ဂေါမေဒကမည်သော ပတ္တမြား၊ နွားအဆီခဲနှင့် တူသော ကျောက်၊ ဂေါမိဒ်ကျောက်၊
၁၇။ သောဂန္ဓိက- သောဂန္ဓိကမည်သော ကျောက်မျက် (ကြာဖြူအဆင်းရှိသော ကျောက်မျက်)၊
၁၈။ မုတ္တာ- ပုလဲ၊
၁၉။ သင်္ခ- ခရုသင်း၊
၂၀။ အဉ္ဇနမူလ- ခနောက်စိမ်း၊ မျက်စဉ်းကျောက်၊
၂၁။ ရာဇပဋ္ဋ- ရာဇပဋ္ဋမည်သော ကျောက်မျက်၊
၂၂။ အမတံသက- အမြိုက်သုက်ကျောက်မျက်၊
၂၃။ ပိယက- ပိယကမည်သော ကျောက်မျက်၊
၂၄။ ဗြာဟ္မဏီ- ဗြာဟ္မဏီမည်သော ကျောက်မျက်။ (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၉၁။)♦
ကျောင်း ၂ မျိုး
၁။ ဤကျောင်းကို သုံးဆောင်သော ရဟန်းအား အကုသိုလ်တရား တိုးပွား၍ ကုသိုလ်တရား ဆုတ်ယုတ်သဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော ကျောင်း၊
၂။ ဤကျောင်းကို သုံးဆောင်သော ရဟန်းအား အကုသိုလ်တရားဆုတ်ယုတ်၍ ကုသိုလ်တရား တိုးပွားသဖြင့် မှီဝဲအပ်သော ကျောင်း။ (အံ၊၃၊၁၇၆။) (အံ၊၃၊၃၃၆။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၇၈၊၃၃၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၇၈၊၃၃၅။)♦
ကျောင်း ၃ မျိုး
၁။ အတွင်း၌ လိမ်းကျံအပ်သော ကျောင်း၊
၂။ အပ၌ လိမ်းကျံအပ်သော ကျောင်း၊
၃။ အတွင်းအပ၌ လိမ်းကျံအပ်သော ကျောင်း။ (ဝိ၊၁၊၂၂၄၊၂၂၇၊၂၃၇၊၂၄၀။) (ဝိ၊၂၊၆၈။) (ဝိ၊မြန်၊၁။၂၃၂၊၂၃၅၊၂၅၀၊၂၅၃။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၇၇။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၃။)♦
ကျောင်း ၅ မျိုး
၁။ နှစ်ဖက်မိုး ကျောင်း၊
၂။ တစ်ဖက်မိုးကျောင်း၊
၃။ အထွဋ်တပ်အပ်သော ပြာသာဒ် ရှည်၊
၄။ အထွဋ်မတပ်အပ်သော ပြာသာဒ်ဦးပြည်း၊
၅။ လိုဏ်ဂူ။ (ဝိ၊၄၊၂၉၀။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၉၅။)♦
ကျောင်း ၆ မျိုး
၁။ သံဃတော- သံဃာထံမှ ရသော ကျောင်း၊
၂။ ဂဏတော- ဂိုဏ်းမှ ရသော ကျောင်း၊
၃။ ဉာတိတော- ဆွေမျိုးထံမှ ရသော ကျောင်း၊
၄။ မိတ္တတော- မိတ်ဆွေထံမှ ရသော ကျောင်း၊
၅။ အတ္တနော ဓနေန- မိမိ၏ ဥစ္စာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျောင်း၊
၆။ ပံသုကူလံ- ပံသုကူရသော ကျောင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၉။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၄။)♦
ကျောင်း အိပ်ရာနေရာ ၁၀ မျိုး
၁။ ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၊
၂။ တော၊
၃။ သစ်ပင်ရင်း၊
၄။ တောင်၊
၅။ ချောက်၊
၆။ တောင်ခေါင်း၊
၇။ သချုႋင်း၊
၈။ တောအုပ်၊
၉။ လွင်ပြင်၊
၁၀။ ကောက်ရိုးပုံ။ (ဒီ၊၁၊၆၇။) (ဒီ၊မြန်၊၁။၈၀။)♦
ကျောင်း အိပ်ရာနေရာ ၁၆ မျိုး
၁။ ခုတင်, ညောင်စောင်း၊
၂။ အင်းပျဉ်၊
၃။ ဘုံလျှို, မွေ့ယာ၊
၄။ ခေါင်းအုံး၊
၅။ ကျောင်းတိုက်ကြီး၊
၆။ ဂဠုန်တောင်အလား အမိုးနှစ်ဖက်ထားသော ပြာသာဒ် ရှည်၊
၇။ လေးဒေါင့်ပြာသာဒ်၊
၈။ ပြာသာဒ်ဦးပြည်း၊
၉။ ဂူ၊
၁၀။ ပြအိုး၊
၁၁။ တန်ဆောင်း၊
၁၂။ လိုဏ်၊
၁၃။ ဝါးရုံ၊
၁၄။ သစ်ပင်ရင်း, သစ်ပင်အနီးအောက်၊
၁၅။ မဏ္ဍပ်၊
၁၆။ ရဟန်းတို့ ရှေးရှုသွားကြသော အရပ်အားလုံး။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၇။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၃၆၇။)♦
ကျောင်း အိပ်ရာနေရာ ၄ မျိုး
၁။ ကျောင်းတိုက်ကြီး၊ တစ်ဖက်မိုးကျောင်း၊ လေးထောင့်ပြာသာဒ်၊ ပြာသာဒ်ကတုံး၊ ဂူ-ဟူသော ဝိဟာရသေနာသန၊
၂။ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ ဘုံလျှို မွေ့ယာ၊ ခေါင်းအုံးဟူသော မဉ္စပီဌသေနာသန၊
၃။ ပုဆိုးကြမ်း၊ သားရေပိုင်း၊ မြက်အခင်း၊ သစ်ရွက် အခင်းဟူသော သန္ထတသေနာသန၊
၄။ ရဟန်းတို့ ရှေ့ရှုသွားကြကုန်သော အရပ်အားလုံး ဟူသော ဩကာသသေနာသန။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၇။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၉။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၈၃။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၃၆၈။)♦
ကျောင်း၌ ပြည့်စုံရမည့် အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆွမ်းခံရွာနှင့် မဝေးလွန်း, မနီးလွန်း, သွားလာရာ လွယ်ကူရာ အရပ်ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ နေ့အချိန်၌ လူတို့နှင့် မရောပြွမ်း, ညဉ့်အခါ၌ ကျောင်းအနီး ခရီးသွားတို့၏ စကားပြောသံ မရှိခြင်း, မြို့ရွာသူ ဆူညံသံ မရှိခြင်း၊
၃။ မှက်, ခြင်, လေ, နေပူ, မြွေ ကင်း စသော တွားသွားသတ္တဝါတို့၏ တွေ့ထိကိုက်ခဲခြင်းမှ ကင်းခြင်း၊
၄။ ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်သော ရဟန်းအား ဆင်းရဲပင်ပန်းမှု ကင်းစွာ သင်္ကန်းစသော ပရိက္ခရာတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်း၊
၅။ ထိုကျောင်း၌ ပရိယတ် အကြားအမြင်များကုန်သော ထေရ်ရဟန်းတို့ နေထိုင်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၀၉။) (ဝိမတိ၊၁၊၂၁၄။) (မ၊ဋီ၊၁၊၁၄၁။)♦
ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း ၁၅ မျိုး
၁။ ကြံစည်ခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၂။ သွားခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၃။ ရှာမှီးခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၄။ ရရှိခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၅။ ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၆။ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၇။ လျှပ်ပေါ်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၈။ အကြင်အကြင် ရအပ်သော ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၉။ မိမိအားအစွမ်းနှင့် လျော်ညီစွာ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၀။ မိမိအား လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၁။ ကျေးဇူးပြုခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၂။ အတိုင်းအရှည်၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၃။ သုံးဆောင် ရာ၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၄။ သိုမှီးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၁၅။ စွန့်ကြဲရာ၌ ရောင့်ရဲခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၉။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၁၅။)♦
ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ကျောင်း၌ မိမိရရှိခြင်းနှင့် လျော်ညီစွာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်း (ယထာလာဘသန္တောသ)၊
၂။ ကျောင်း၌ မိမိခွန်အား, အစွမ်းနှင့် လျော်ညီစွာ ရောင့်ရဲ တင်းတိမ်ခြင်း (ယထာဗလသန္တောသ)၊
၃။ ကျောင်း၌ မိမိနှင့်သင့်လျော်လျောက်ပတ်မှုအား လျော်စွာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်း (ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ)။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၃။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၈။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၃၅၉။)♦
ကျောင်းကို ခံယူခြင်း ၂ မျိုး
၁။ နွေ, ဆောင်း ဥတုအခါ၌ ကျောင်းကို ခံယူခြင်း၊ ၂။(မိုးအခါ) ဝါဆိုသော အခါ၌ ကျောင်းကို ခံယူခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၆၆။)♦
ကျောင်းခံယူခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ပုရိမဝါ၌ ကျောင်းခံယူခြင်း၊
၂။ ပစ္ဆိမဝါ၌ ကျောင်းခံယူခြင်း၊
၃။ ဝါပ၌ ကျောင်းခံယူခြင်း။ (ဝိ၊၄၊၃၁၈။) (ဝိ၊၅၊၂၁၉။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၃၂၂။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၀၅။)♦
ကျောင်းတိုက်ကို တင့်တယ်စေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ပါတိမောက္ခ သံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍ အနည်းငယ်သော အပြစ်၌လည်း ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတများသည် ဖြစ်၍ အစ အလယ် အဆုံး ကောင်းခြင်းရှိသော တရားတို့ကို နာယူမှတ်သား ဆောင်ထားလျက် ပညာဖြင့် ကောင်းစွာထိုးထွင်း၍ သိခြင်း၊
၃။ အပြစ်ကင်းလျက် ယဉ်ကျေးသော စကားရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းသော စကားမြွက်ဆိုသံ ရှိခြင်း၊
၄။ မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာစွာ နေကြောင်းဖြစ်သော ရူပဈာန်လေးပါးတို့ကို အလိုရှိတိုင်း မငြိုငြင် မပင်ပန်းဘဲ ရခြင်း၊
၅။ ရောက်လာသူတို့ကို တရားစကားဖြင့် အကျိုး စီးပွားကို သိမြင်စေ၍ တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန်စေခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၂။)♦
ကျောင်းတိုက်အား ကျေးဇူးများသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ပါတိမောက္ခ သံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ အနည်းငယ်သော အပြစ်၌လည်း ဘေးဟု ရှုလေ့ ရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတများသည် ဖြစ်၍ အစ အလယ် အဆုံး ကောင်းခြင်း ရှိသော တရား တို့ကို နာယူဆောင်မှတ်ထားလျက် ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိခြင်း၊
၃။ ကျိုးပျက် နေသော ကျောင်းကို တစ်ဖန် ပြုပြင်တတ်ခြင်း၊
၄။ အာဂန္တုရဟန်းသံဃာများ ကြွရောက် လာသည်ရှိသော် လူဒါယကာတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုလုပ်ရန် ပြောကြားခြင်း၊
၅။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေကြောင်းဖြစ်သော ရူပဈာန် လေးပါးတို့ကို အလိုရှိတိုင်း မငြိုမငြင်မပင်မပန်းဘဲ ရရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၂။)♦
ကျောင်းထိုင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆယ်ဝါပြည့်ရခြင်း၊
၂။ ဘိက္ခုဝိဘင်း ဘိက္ခုနီဝိဘင်း တို့ကို ပဒဘာဇနီနှင့် တကွ အကျယ် တတ်သိနားလည်ရခြင်း၊
၃။ ကံကြီးကံငယ်ဆောင်ပုံကို နားလည်ရခြင်း၊
၄။ မဟာဝါခန္ဓက စူဠဝါခန္ဓက၌ လာသော ကျင့်ဝတ်များကို နားလည်ရခြင်း၊
၅။ နာမ်တရား ရုပ်တရားတို့ကို သေချာကျနစွာ ဟောပြောနိုင်ခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ သီလရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် များခြင်း၊
၃။ ကောင်းသော စကား ရှိခြင်း၊
၄။ ဈာန်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၅။ အရဟတ္တ ဖိုလ်သို့ ရောက်၍ နေခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၁။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ်သက်ဝင်၍ မချီးမွမ်းထိုက်သူအား ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကား ပြောကြားခြင်း၊
၂။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ် သက်ဝင်၍ ချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း၊
၃။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ်သက်ဝင်၍ မကြည်ညိုသင့်သော အရာ၌ မကြည်ညိုခြင်း၊
၄။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ်သက်ဝင်၍ ကြည်ညို သင့်သော အရာ၌ ကြည်ညိုခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းများကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၄။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ် သက်ဝင်၍ မချီးမွမ်းထိုက်သူအား ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကားပြောကြားခြင်း၊
၂။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် စိစစ် သက်ဝင်၍ ချီးမွမ်းထိုက်သူအား ချီးမွမ်းစကား ပြောကြားခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှုမရှိဘဲ မမက်မော မတွယ်တာခြင်း၊
၄။ လူဒါယကာတို့၌ ဝန်တိုမှုမရှိဘဲ မမက်မောမတွယ်တာခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါဖြင့် ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူအား ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကား ပြောကြားခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်မတိုခြင်း၊
၄။ ဒါယကာတို့၌ ဝန်မတိုခြင်း၊
၅။ လာဘ်လာဘ၌ ဝန်မတိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၂။ ဒါယကာတို့၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၃။ လာဘ်လာဘ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ဂုဏ် အဆင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ပေးလှူအပ်သောပစ္စည်းကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၆။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၃။ လာဘ်၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၅။ တရား၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၇။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင်ကို ဆောင်ခြင်း၊
၃။ တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်းခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ ကောင်းသောစကား ရှိခြင်း၊
၅။ ပညာရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၀-၂၉၁။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း မြတ်နိုးဖွယ် မဖြစ်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်နှင့် မပြည့် စုံခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင်ကို မဆောင်ခြင်း၊
၃။ တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်းခြင်း၌ မမွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ ကောင်းသောစကား မရှိခြင်း၊
၅။ ပညာမဲ့ခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၀။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း အပါယ်ကျကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် မစိစစ် မသက်ဝင်မူ၍ မချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောကြားခြင်း၊
၂။ မိမိဉာဏ်ဖြင့် မစိစစ် မသက်ဝင် မူ၍ ချီးမွမ်းထိုက်သော သူအား ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၄။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၅။ လာဘ်၌ ဝန်တိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။ ၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း အပါယ်ကျကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၃။ လာဘ်၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါဖြင့် လှူအပ်သော ပစ္စည်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၆။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း အပါယ်ကျကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၃။ လာဘ်၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၅။ တရား၌ ဝန်တိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၇။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း အပါယ်ကျကြောင်းတရား ၅ ပါး
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်း ပြောဆိုခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကား ပြောကြားခြင်း၊
၃။ မကြည်ညိုသင့်သော အရာ၌ ကြည်ညိုခြင်း၊
၄။ ကြည်ညိုသင့်သော အရာ၌ မကြည်ညိုခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် လှူသော ပစ္စည်းများကို ဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၀-၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။ ၂၉၃-၂၉၄။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း အပါယ်ကျကြောင်းတရား ၅ ပါး
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်း ပြောဆိုခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကား ပြောကြားခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း မက်မောခြင်း၊
၄။ လူဒါယကာတို့၌ ဝန်တိုခြင်း မက်မောခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၃။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (ငရဲသို့လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူကို ချီးမွမ်းခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၄။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၅။ လာဘ်လာဘ၌ ဝန်တိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (နတ်ပြည်သို့ လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ချီးမွမ်းခြင်း၊
၃။ မကြည်ညိုသင့်သည်၌ မကြည်ညိုခြင်း၊
၄။ ကြည်ညိုသင့်သည်၌ ကြည်ညိုခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါ တရားဖြင့် လှူသော ပစ္စည်းကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၄။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (နတ်ပြည်သို့ လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ချီးမွမ်းခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်မတိုခြင်း၊
၄။ ဒါယကာ၌ ဝန်မတိုခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် လှူဒါန်းသော ပစ္စည်းများကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (နတ်ပြည်သို့လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ မချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ချီးမွမ်းခြင်း၊
၃။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၅။ လာဘ်လာဘ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၅။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (နတ်ပြည်သို့လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၃။ လာဘ် လာဘ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် လှူသော ပစ္စည်းကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၆။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး (နတ်ပြည်သို့လားစေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ တရား ၅ ပါး)
၁။ ကျောင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၃။ လာဘ်လာဘ၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း၊
၅။ တရား၌ ဝန်တိုမှု မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၇။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး (ကျောင်းကို တင့်တယ်စေသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး)
၁။ သီလရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် များခြင်း၊
၃။ ကောင်းသောစကား ရှိခြင်း၊
၄။ ချဉ်းကပ်လာသူတို့ကို တရားစကားဖြင့် ရွှင်လန်းစေခြင်း၊
၅။ ဈာန်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၂။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး (ကျောင်းအား ကျေးဇူးများသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး)
၁။ သီလရှိခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် များခြင်း၊
၃။ ကျိုးပျက်သည်ကို တစ်ဖန် ပြုပြင် တတ်ခြင်း၊
၄။ ရဟန်းသံဃာအများအတွက် ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုရန် ပြောကြားတတ်ခြင်း၊
၅။ ဈာန်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၂။)♦
ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး (လူတို့အား စောင့်ရှောက်သော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး)
၁။ ငါးပါးသီလ၌ ဆောက်တည်စေခြင်း၊
၂။ သစ္စာလေးပါးတရားကို ရှုမြင်စေခြင်း၊
၃။ မကျန်းမာသူတို့ထံ ချဉ်းကပ်ခြင်း၊
၄။ ရတနာ (၃) ပါး၌ သတိကို ထင်စေခြင်း၊
၅။ သဒ္ဓါဖြင့် ပေးလှူသော ဆွမ်းကို မဖျက်ဆီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၃၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၃။)♦
ကျောင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော ဓုတင် ၆ မျိုး
၁။ အာရညိကင်္ဂဓုတင်- တောထဲ၌ နေသော အားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သော အကျင့်၊
၂။ အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂဓုတင်- လွင်တီးခေါင်၌ နေသောအားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သောအကျင့်၊
၃။ ရုက္ခ မူလိကင်္ဂဓုတင်- သစ်ပင်ရင်း၌ နေသောအားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သော အကျင့်၊
၄။ ယထာသန္တတိကင်္ဂဓုတင်- သံဃာက ချထားပေးသော နေရာ၌သာ နေသော အားဖြင့် ကိလေသာ ခေါင်းပါးအောင်ကျင့်သောအကျင့်၊
၅။ သောသာနိကင်္ဂဓုတင်- သုသာန်၌ နေသောအားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သောအကျင့်၊
၆။ နေသဇ္ဇိကင်္ဂဓုတင်- အိပ်ခြင်းကို ပယ်၍ ထိုင်ခြင်း ရပ်ခြင်း သွားခြင်းဟူသော ဣရိယာပုတ် သုံးပါးဖြင့်သာ နေသောအားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သော အကျင့်။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၆။)♦
ကျောင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော ဓုတင် ၅ မျိုး
၁။ အာရညိကင်္ဂဓုတင် (တောအရပ်၌ နေခြင်း။)၊
၂။ ရုက္ခမူလိကင်္ဂဓုတင် (သစ်ပင်ရင်း၌ နေခြင်း။)၊
၃။ အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂဓုတင် (လွင်တီးခေါင် အရပ်၌ နေခြင်း။)၊
၄။ သောသာနိကင်္ဂဓုတင် (သုသာန်၌ နေခြင်း။)၊
၅။ ယထာသန္ထတိကင်္ဂ ဓုတင် (ရရှိသော နေရာ၌သာ နေခြင်း။) ။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၉။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၄။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၁၅။)♦
ကျောင်းလှူရကျိုး ၁၇ ပါး
၁။ ကိုယ်တွင်းဓာတ် ချောက်ချားမှုနှင့် ပြင်ပဥတု ပြောင်းလဲမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းအေးခြင်းဥတုကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၂။ တောမီးလောင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ် လာသော အပူဥတုကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၃။ ခြင်္သေ့၊ သစ်၊ ကျား အစရှိသော ရဲရင့်သော သားကောင်တို့ကို တားဆီးနိုင်ခြင်း၊
၄။ မြွေ, ကင်းစသော တွားသွားသတ္တဝါတို့ကို တားဆီး နိုင်ခြင်း၊
၅။ ခြင်, မှက် ကိုက်ခဲခြင်းတို့ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၆။ မိုးသက်လေအေးဒဏ်ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၇။ မကြာခဏ ရွာလေ့ရှိသော မိုးရေတို့ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၈။ တိုက်ခတ်ဝှေ့ယမ်း အလွန်ကြမ်းသော လေဒဏ်ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၉။ လောင်ကျွမ်းလှိုက်ဆူ နေအပူကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၁၀။ အာရုံကောင်းဖြင့် ကိန်းအောင်းမွေ့လျော် စံပျော်နိုင်ခြင်း၊
၁၁။ အေးမြ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ခြင်း၊
၁၂။ လောကီဈာန်ကို ပွားများနိုင်ခြင်း၊
၁၃။ သင်္ခါရတရားတို့၌ အနိစ္စအားဖြင့် ဝိပဿနာရှုမှတ် နိုင်ခြင်း၊
၁၄။ ထမင်း, အဖျော်, ဝတ်ဖွယ်, နေဖွယ်တို့ကို ရခြင်း၊
၁၅။ ကျောင်း၌ နေထိုင်သော ရဟန်းတို့မှ တရားဓမ္မကို နာယူနိုင်ခြင်း၊
၁၆။ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိနိုင်ခြင်း၊
၁၇။ အာသဝကုန်ခန်း ရဟန္တာ ဖြစ်လျက် ပရိနိဗ္ဗာန်စံရခြင်း။ (သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၁၇။)♦
ကျောင်းလှူရကျိုး ၇ ပါး
၁။ ကပ်ရောက်ရမည့် လူ့ပြည်နတ်ပြည်၌ အလှူရှင်အတွက် ရွှေပြာသာဒ်ပေါ်ပေါက်ခြင်း၊
၂။ ကြောက်ခြင်း၊ ကိုယ်ခက်တရော် ရှိခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်း ထခြင်းတို့ မရှိခြင်း၊
၃။ ခြင်္သေ့, ကျား, သစ်, ဝံ, ဝံပုလွေ, အောင်းစသော သားရဲကြီးတို့သည် ရှောင်ကွင်းကုန်ခြင်း။
၄။ မြွေ, ကင်း, သန်းတို့သည် လည်းကောင်း၊ ဘုတ်, ပြိတ္တာ, နဂါး, ကုမ္ဘဏ်, ရက္ခိုသ်စသော သားရဲတို့ ရှောင်ကွင်းကုန်ခြင်း၊
၅။ မကောင်းသော အိပ်မက်ကို မမြင် မက်ခြင်း၊
၆။ စည်းစိမ်ချမ်းသာအမျိုးမျိုးတို့ကို ခံစားရပြီးနောက် မဂ်ဖိုလ်တရားကို မျက်မှောက်ပြုရခြင်း၊
၇။ အပါယ်လေးပါးသို့ မလားရောက်ရခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၁၁။)♦
ကျောင်းလှူရကျိုး ၉ ပါး
၁။ ချမ်းအေးသော ဥတုကို ပယ်ဖျောက်နိုင်ခြင်း၊
၂။ ပူသော ဥတုကို ပယ်ဖျောက်နိုင်ခြင်း၊ တောမီးလောင်ခြင်းအပူကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၃။ မှက်ကိုက်ခဲ ခြင်းကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၄။ ခြင်ကိုက်ခဲခြင်းကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၅။ လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်းကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၆။ လောင်ကျွမ်းလှိုက်ဆူ နေအပူဒဏ်ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၇။ မြွေကင်းစသော တွားသွားကောင်တို့၏ ကိုက်ခဲခြင်းမှ ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၈။ ဥတုဘေးရန်ကို ပယ်နိုင်ခြင်း၊
၉။ ငြိမ်ဝပ်စွာ ကိန်းအောင်းခြင်း၌ မွေ့လျော် နိုင်ခြင်း။ (မ၊၁၊၁၂။)♦
ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ ၁၅ မျိုး
၁။ မေဉ္စာ- ညောင်စောင်း၊
၂။ ပီဌ- အင်းပျဉ်၊
၃။ ဘိသိ- ဘုံလျို (မွေ့ရာ။)၊
၄။ ဗိမ္ဗောဟနံ- ခေါင်းအုံး၊
၅။ ဝိဟာရော- နှစ်ဘက်မိုးသော ကျောင်း၊
၆။ အဍ္ဎယောဂေါ- တစ်ဖက်မိုးထားသော ကျောင်း၊
၇။ ပါသာဒေါ- လေးထောင့်ပြာသာဒ်၊
၈။ ဟမ္မိယံ- ပြာသာဒ်ဦးပြည်း (အုဋ္ဌ်တိုက်။)၊
၉။ ဂုဟာ- တောင်ခေါင်း၊ ဂူ၊
၁၀။ လေဏံ- အုတ် ကျောက် စသည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော လိုဏ်၊
၁၁။ အဋ္ဋော- ပြအိုး၊ လင့်စင်၊
၁၂။ မာဠော- တန်ဆောင်းပြာသာဒ်၊
၁၃။ ဝေဠုဂုမ္ဗော- ဝါးရုံ (ဝါးချုံ။)၊
၁၄။ ရုက္ခမူလံ- သစ်ပင်ရင်း (သစ်ပင်ခြေ။)၊
၁၅။ ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တိ- ရဟန်းတို့ နေထိုင်ပြီးနောက် ဖဲခွါ သွားရာ အရပ်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၈။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၄။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၁၅။)♦
ကျော်လွန်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ အချိန်အခါတို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါကို ကျော်လွန်ခြင်း၊
၂။ ညဉ့်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါကို ကျော်လွန်ခြင်း၊ ၃။(ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမ) အရွယ်အစုတို့သည် ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါကို ကျော်လွန်ခြင်း။ (သံ၊၁၊၆၂။) (သံ၊မြန်၊၁။၆၁။)♦
ကရဏီယ ၃ မျိုး
၁။ ကာယသုစရိုက်၊
၂။ ဝစီသုစရိုက်၊
၃။ မနောသုစရိုက်။ (ပေဋကော၊၂၀၇။)♦
ကြက်နှင့် ယောဂီ တူပုံ ၅ မျိုး
၁။ ကြက်သည် သင့်လျော်သော အချိန်၌ အိပ်တန်းတက်ခြင်း (ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် စေတီယင်္ဂဏဝတ်စသည်ကို ပြု၍ သင့်လျော်သော အချိန်၌ ဆိတ်ငြိမ်ရာ အရပ်သို့ ဝင်ခြင်း)၊
၂။ ကြက်သည် သင့်လျော်သော အချိန်၌ပင် ထခြင်း (ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သင့်လျော်သော အချိန်၌ အိပ်ရာမှထ၍ စေတီယင်္ဂဏဝတ်စသည်ကို ပြုပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ ဝင်ခြင်း)၊
၃။ ကြက်သည် မြေကို ယက်၍ယက်၍ အစာကို ကောက်ယူ စားမျိုခြင်း (ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်ခြင်ဆင်ခြင်၍ အစာအာဟာရကို သုံးဆောင်ခြင်း)၊
၄။ ကြက်သည် မျက်စိရှိနေသော်လည်း ညဉ့်အခါ၌ အကန်းကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း (ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မကန်းသော်လည်း ကန်းသကဲ့သို့၊ နားမပင်းသော်လည်း ပင်းသကဲ့သို့ ကျင့်ရခြင်း)၊
၅။ ကြက်သည် တုတ်ချောင်း, ခဲ, ဆောက်ပုတ်, တင်းပုတ်တို့ဖြင့် ပစ်ခတ်ချသော်လည်း မိမိ အိမ်ကို မစွန့်ခြင်း (ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ဝေယျာဝစ္စ, ပါဠိသင်ခြင်း စသော အမှုကို ပြုလုပ်သော်လည်း သင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ယောနိသော မနသိကာရကို မစွန့်ခြင်း)။ (မိလိန္ဒ၊၃၄၉။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၇၁။)♦
ကြံစည်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ တဏှာကပ္ပ- တဏှာဟူသော ကြံခြင်း၊
၂။ ဒိဋ္ဌိကပ္ပ- ဒိဋ္ဌိဟူသော ကြံခြင်း။ (မဟာနိ၊၁၉၄။) (မဟာနိ၊၂၅၄။) (မဟာနိ၊၂၆၁။) (မဟာနိ၊၇၄-၇၅။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၆။) (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၀။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၈၆။)♦
ကြံစည်ခြင်း ၂ မျိုး (တစ်နည်း)
၁။ ကောင်းစွာ ကြံစည်ခြင်း၊
၂။ မှားယွင်းစွာ ကြံစည်ခြင်း။ (အနုဋီ၊၃၊၂၆၁။)♦
ကြံစည်ခြင်း ၃ မျိုး (ကောင်းသော ကြံစည်ခြင်း ၃ မျိုး)
၁။ နေက္ခမ္မဝိတက်- ကာမမှ ထွက်မြောက် တတ်သော အကြံအစည်၊
၂။ အဗျာပါဒဝိတက်- အမျက်မထွက်တတ်သော အကြံအစည်၊
၃။ အဝိဟိံသာဝိတက်- ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း မဟုတ်သော အကြံအစည်။ (ပေဋကော၊၂၆၂။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁၄။)♦
ကြံစည်ခြင်း ၃ မျိုး (တစ်နည်း) (မကောင်းသော ကြံစည်ခြင်း ၃ မျိုး)
၁။ ကာမဂုဏ်၌ ကြံစည်ခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါးတို့အား ဖျက်ဆီးကြောင်း ကြံစည်ခြင်း၊
၃။ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်းနှင့် စပ်သော ကြံစည်ခြင်း။ (သံ၊၁၊၂၀၄။) (စူဠနိ၊၁၄၉။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁၃။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၃၀၅။)(သံ၊မြန်၊၁။၁၉၁။)♦
ကြံစည်ခြင်း ၉ မျိုး
၁။ ကာမဝိတက်- ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်၍ ကြံစည်ခြင်း၊
၂။ ဗျာပါဒဝိတက်- ဖျက်ဆီးခြင်း၌ ကြံစည်ခြင်း၊
၃။ ဝိဟိံသာဝိတက်- ညှဉ်းဆဲခြင်း၌ ကြံစည်ခြင်း၊
၄။ ဉာတိဝိတက်- ဆွေမျိုးဉာတိတို့နှင့် စပ်၍ ကြံစည်ခြင်း၊
၅။ ဇနပစ္စဝိတက်- ဇနပုဒ်နှင့်စပ်၍ ကြံစည်ခြင်း၊
၆။ အမရာဝိတက်- အမရာမည်သော ငါးကဲ့သို့ အမြဲအတည်တကျမရှိဘဲ ကြံမိကြံရာ ကြံစည်ခြင်း၊
၇။ ပရာနုဒယတာ ပဋိသံယုတ္တ ဝိတက်- သူတစ်ပါးတို့အား သနားကြင်နာခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော ကြံစည်ခြင်း၊
၈။ လာဘသက္ကာရသိလောကပဋိသံယုတ္တဝိတက်- လာဘ်ပူဇော် သက္ကာရ အကျော်အစောနှင့် ယှဉ်စပ်သော ကြံစည်ခြင်း၊
၉။ အနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တဝိတက်- မထီမဲ့မြင် မအောက်မေ့စေခြင်းနှင့် စပ်သော ကြံစည်ခြင်း။ (မဟာနိ၊၄၀၂။)(စူဠနိ၊၁၆၀။)(ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၅၅။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉။)♦
ကြံဆ၍ ခိုးခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ဘဏ္ဍပရိကပ္ပ- အခန်းထဲသို့ ဝင်၍ ရွှေ ငွေ ပစ္စည်းဖြစ်လျှင် ယူမည်၊ အဝတ်အထည်ဖြစ်လျှင် မယူ စသည်ဖြင့် ပစ္စည်းဘဏ္ဍာကို ကြံ၍ ခိုးခြင်း၊
၂။ ဩကာသပရိကပ္ပ- တံခါးမုခ်, ပြာသာဒ်အောက်စသည်ဖြင့် အရပ်ဒေသပိုင်းခြားလျက် ဤနေရာ၌ လူမြင်သွားလျှင် ပြန်ထားမည်၊ မမြင်လျှင် ယူမည်ဟု အရပ်ဒေသကို ကြံဆ၍ ခိုးခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၀။)♦
ကြည့်ခြင်းကြီး ၅ ပါး
၁။ ဘုရားဖြစ်ဖို့ရာ အခါကာလကို ကြည့်ခြင်း၊
၂။ ဘုရားတို့ ပွင့်တော်မူရာ ကျွန်းကို ကြည့်ခြင်း၊
၃။ ဘုရားတို့ ပွင့်တော်မူရာ အရပ်ဒေသကို ကြည့်ခြင်း၊
၄။ ဘုရားတို့ ပွင့်လေ့ရှိသော အမျိုးကို ကြည့်ခြင်း၊
၅။ ဘုရားတို့ ပဋိသန္ဓေယူထိုက်သော မယ်တော်ကို ကြည့်ခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁။) (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၂၂။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၆။) (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၃။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၉။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၁၈။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၇။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၃၉။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၃၉။)♦
ကြည့်ခြင်းကြီး ၈ ပါး (ဘုရားအလောင်းတို့၏ ကြည့်ခြင်းကြီး ၈ ပါး)
၁။ ဘုရားဖြစ်ရန် အချိန်အခါ ကာလကို ကြည့်ခြင်း၊
၂။ ဘုရားဖြစ်ရာ ကျွန်းကို ကြည့်ခြင်း၊
၃။ ဖွားမြင်တော်မူရာ အရပ် ဒေသကို ကြည့်ခြင်း၊
၄။ ဘုရားဖြစ်ရာ အမျိုးဇာတ်ကို ကြည့်ခြင်း၊
၅။ ဘုရား၏ မယ်တော်ကို ကြည့်ခြင်း၊
၆။ အသက်အပိုင်းအခြားကို ကြည့်ခြင်း၊
၇။ မွေးဖွားမည့်လကို ကြည့်ခြင်း၊
၈။ တောထွက်ခြင်းကို ကြည့်ခြင်း။ (မိလိန္ဒ၊၁၉၂။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၂၀၆။)♦
ကြည်ညိုဖွယ် တရား ၁၀ ပါး
၁။ အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတ များခြင်း၊
၃။ ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊
၄။ ဈာန်လေးပါးကို မပင်မပန်း ဝင်စားနိုင်ခြင်း၊
၅။ တန်ခိုးဣဒ္ဓိ အမျိုးမျိုးကို ဖန်ဆင်းနိုင်ခြင်း၊
၆။ ဒိဗ္ဗသောတ အဘိညာဉ်ဖြင့် လူနတ်တို့၏ အသံအမျိုးမျိုးကို ကြားနိုင်ခြင်း၊
၇။ စေတောပရိယအဘိညာဉ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏စိတ်ကို သိနိုင်ခြင်း၊
၈။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိအဘိညာဉ်ဖြင့် ရှေးက မိမိဖြစ်ခဲ့ဖူးသော ဘဝများစွာကို ပြန်ပြောင်းအောက်မေ့နိုင်ခြင်း၊
၉။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် ဘဝအမျိုးမျိုး၌ ဖြစ်ပျက်နေသော သတ္တဝါတို့ကို သိမြင်နိုင်ခြင်း၊
၁၀။ အာသဝေါကင်းသော စေတောဝိမုတ္တိ၊ ပညာဝိမုတ္တိကို အသိဉာဏ်ထူးဖြင့် မျက်မှောက်ပြုနေနိုင်ခြင်း။ (မ၊၃၊၆၁-၆၂။) (မ၊မြန်၊၃။၆၅။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌ အကျိုး ၅ ပါး
၁။ မကြည်ညိုသေးသူများ ကြည်ညို လာကြခြင်း၊
၂။ ကြည်ညိုပြီးသူတို့သည်လည်း တိုး၍တိုး၍ ကြည်ညိုကြခြင်း၊
၃။ မြတ်စွာ ဘုရား၏ အဆုံးအမတော်ကို လိုက်နာပြုကျင့်ခြင်း၊
၄။ နောင်လာနောက်သားတို့ အတု လိုက်ခြင်း၊
၅။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏စိတ်သည် ကြည်ကြည်လင်လင်ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၃။)(အံ၊မြန်၊၂။၂၈၃။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကို မဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မိမိကိုယ်ကို စွပ်စွဲခြင်း၊
၂။ ပညာရှိတို့၏ ကဲ့ရဲ့မှုကို ခံရခြင်း၊
၃။ မကောင်းသော ကျော်စောသတင်း ပျံ့နှံ့ခြင်း၊
၄။ တွေတွေဝေဝေဖြင့် သေရခြင်း၊
၅။ သေလွန်ပြီးနောက် အပါယ်ငရဲသို့ လားရောက်ရခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၁။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကို မဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မကြည်ညိုသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ မကြည်ညိုကြခြင်း၊
၂။ ကြည်ညိုပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ အကြည်ညိုပျက်ခြင်း၊
၃။ ဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာပြုကျင့်မှု မရှိခြင်း၊
၄။ နောင်လာနောက်သားတို့ အတုလိုက်ခြင်း၊
၅။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် မကြည်မလင် ဖြစ်နေခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၂။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အသွင်အပြင် အပြုအမူ, ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတရှိခြင်း၊
၃။ တစ်ပါးတည်း နေထိုင်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သည်ဖြစ်၍ ကိလေသာကို ခေါင်းပါးစေခြင်း၊
၄။ ကောင်းစွာ ပြောဆို တတ်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းသော စကားရှိခြင်း၊
၅။ ပညာရှိသည် ဖြစ်၍ မမိုက်မဲ မဆွံ့အခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၀။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၁၀ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၂။ သီလရှိခြင်း၊
၃။ အကြားအမြင် များခြင်း၊
၄။ ဓမ္မကထိကဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ပရိသတ်၌ ကျက်စားခြင်း၊
၆။ ပရိသတ်၌ ရဲရဲရင့်ရင့် ဟောခြင်း၊
၇။ ဝိနည်းဓိုရ်ဖြစ်ခြင်း၊
၈။ ရှေးကဖြစ်ခဲ့ဖူးသော တစ်ဘဝ နှစ်ဘဝ စသည်ကို အောက်မေ့နိုင်ခြင်း၊
၉။ ကံအားလျော်စွာ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို ခွဲခြား၍ သိခြင်း၊
၁၀။ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ နေခြင်း။ (အံ၊၃၊၂၆၄၊၂၆၆။) (အံ၊မြန်၊၃။၂၆၇။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၁၀ ပါး (တစ်နည်း)
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၂။ သီလရှိခြင်း၊
၃။ အကြားအမြင် များခြင်း၊
၄။ ဓမ္မကထိကဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ပရိသတ်၌ ကျက်စား နိုင်ခြင်း၊
၆။ ပရိသတ်၌ ရဲရဲရင့်ရင့် တရားဟောနိုင်ခြင်း၊
၇။ ဝိနည်းဓိုရ်ဖြစ်ခြင်း၊
၈။ အစွန်အဖျား ကျသော တောကျောင်းနေသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၉။ ဈာန်တို့ကို အလိုရှိတိုင်းရခြင်း၊
၁၀။ အရဟတ္တ ဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ နေခြင်း။ (အံ၊၃၊၂၆၅-၂၆၆။) (အံ၊မြန်၊၃။၂၆၆-၂၆၇။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၈ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၂။ သီလရှိခြင်း၊
၃။ များသော အကြားအမြင် ဗဟုသုတရှိခြင်း၊
၄။ တရားဟော ဓမ္မကထိကဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ပရိသတ်၌ ကျင်လည် ကျက်စားနိုင်ခြင်း၊
၆။ ပရိသတ်၌ ရဲရဲရင့်ရင့် တရားဟောနိုင်ခြင်း၊
၇။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေကြောင်း ဈာန်လေးပါးတို့ကို အလိုရှိတိုင်း ရခြင်း၊
၈။ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ နေခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၃၄။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၃၅။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၈ ပါး (တစ်နည်း)
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၂။ သီလ ရှိခြင်း၊
၃။ များသော အကြားအမြင် ဗဟုသုတရှိခြင်း၊
၄။ တရားဟော ဓမ္မကထိကဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ပရိသတ်၌ ကျင်လည်ကျက်စားနိုင်ခြင်း၊
၆။ ပရိသတ်၌ ရဲရဲရင့်ရင့် တရားဟောနိုင်ခြင်း၊
၇။ ရူပဈာန် ကသိုဏ်းရုပ်တို့ကို ကျော်လွန်၍ ငြိမ်းအေးလွတ်မြောက်သော နာမ်တရားတို့ကို နာမကာယဖြင့် တွေ့ထိ၍ နေခြင်း၊
၈။ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ နေခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၃၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၃၆။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော ရဟန်းထံသို့ ချဉ်းကပ်သင့်သော အချိန် ၆ မျိုး
၁။ ကာမဂုဏ်တို့ကို စွဲမက်မှု ကာမရာဂ ထကြွနှိပ်စက်အပ်သည် ဖြစ်၍ ထိုကာမရာဂမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ဟုတ်တိုင်း မှန်စွာ မသိသော အချိန်အခါ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ပျက်စီးစေလိုမှု ဗျာပါဒတရားသည် ထကြွနှိပ်စက် အပ်သည် ဖြစ်၍ ထိုဗျာပါဒတရားမှ ထွက်ကြောင်းကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိသော အချိန်အခါဖြစ်ခြင်း၊
၃။ လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု ထိနမိဒ္ဓတရား ထကြွနှိပ်စက်အပ် သည်ဖြစ်၍ ထိုထိနမိဒ္ဓတရားမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကိုလည်း၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိသော အချိန်အခါ ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ ပျံ့လွင့်မှု နောင်တပူပန်မှု ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စတရားသည် ထကြွနှိပ်စက် အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စတရားမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိသော အချိန်အခါဖြစ်ခြင်း၊
၅။ မဝေခွဲနိုင်မှု ဝိစိကိစ္ဆာတရား ထကြွနှိပ်စက်အပ်သည် ဖြစ်၍ ထိုဝိစိကိစ္ဆာတရားမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိသော အချိန်အခါ ဖြစ်ခြင်း၊
၆။ အကြင်အာရုံနိမိတ်ကို နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းအား အန္တရာယ်မရှိဘဲ အာသဝေါ တရားများ ကုန်ခန်းသွား၏၊ ထိုအာရုံနိမိတ်တို့ကို မသိသော အချိန်အခါဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၇၉၊၂၈၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၆၀။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌ အကျိုး ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကိုယ်ကို မစွပ်စွဲခြင်း၊
၂။ ပညာရှိတို့၏ ချီးမွမ်းမှုကို ခံရခြင်း၊
၃။ ကောင်းသော ကျော်စောသတင်း ပျံ့နှံ့ခြင်း၊
၄။ မတွေ မဝေဘဲ သေရခြင်း၊
၅။ သေလွန်ပြီးနောက် နတ်ပြည်သို့ ရောက်ရခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၂။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်မကောင်းသော ကျောင်းထိုင်ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အသွင်အပြင် အပြုအမူ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်နှင့် မပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတ မရှိခြင်း၊
၃။ တစ်ပါးတည်း နေထိုင်ခြင်း၌ မမွေ့လျော်သည် ဖြစ်၍ ကိလေသာကို မခေါင်းပါးစေတတ်ခြင်း၊
၄။ ကောင်းစွာ မပြောဆိုတတ်သည် ဖြစ်၍ ကောင်းသောစကား မရှိခြင်း၊
၅။ ပညာမဲ့၍ မိုက်မဲ ဆွံ့အခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၉၀။)♦
ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျိုး ၅ ပါး
၁။ မကြည်ညိုသေးသူတို့ ကြည်ညိုခြင်း၊
၂။ ကြည်ညို ပြီးသူတို့လည်း တိုး၍ ကြည်ညိုကုန်ခြင်း၊
၃။ မြတ်စွာဘုရား အဆုံးအမတော်ကို လိုက်နာ ပြုကျင့်ခြင်း၊
၄။ နောင်လာ နောင်သားတို့ အတုလိုက်ခြင်း၊
၅။ စိတ်ကြည်လင်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၃။)♦
ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်း၂ မျိုး
၁။ လောကနှင့် ယှဉ်သော ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်း၊
၂။ လောကမှ ထွက်မြောက်သော ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်း။ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၇၁။)♦
ကြည်ညိုသော ပုဂ္ဂိုလ် ၄ မျိုး
၁။ ရုပ်အဆင်းလျှင် နှိုင်းယှဉ်ကြောင်းရှိသည် ဖြစ်၍ ရုပ်အဆင်း၌ ကြည်ညိုသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ချီးမွမ်းသံလျှင် နှိုင်းယှဉ်ကြောင်းရှိသည် ဖြစ်၍ ချီးမွမ်းသံ၌ ကြည်ညိုသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ခေါင်းပါးခြင်းလျှင် နှိုင်းယှဉ်ကြောင်း ရှိသည် ဖြစ်၍ ခေါင်းပါးခြင်း၌ ကြည်ညိုသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ သီလအစရှိသော ဂုဏ်ဓမ္မ၌ နှိုင်းယှဉ်ကြောင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ သီလအစရှိသော ဂုဏ်ဓမ္မ၌ ကြည်ညိုသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၇။)♦
ကြည်လင်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ- သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း, အရဟတ္တဖိုလ် စတုတ္ထ ဈာန်၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသော စိတ်၏ ကြည်လင်ခြင်း၊
၂။ ပဋိလာဘသမ္ပသာဒ- အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဝိပဿနာကို ရခြင်း စတုတ္ထဈာန် ဥပစာရသမာဓိကို ရခြင်းဟူသော စိတ်၏ ကြည်လင်ခြင်း။ (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၃၉။)♦
ကြည်လင်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ဒေသနာမဏ္ဍ- ဒေသနာတော်၏ ကြည်လင်ခြင်း၊
၂။ ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍ- ဒေသနာတော်ကို ခံယူတော်မူတတ်သော ဘိက္ခု ဘိက္ခုနီ စသည်တို့၏ ကြည်လင်ခြင်း၊
၃။ ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍ- မြတ်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး အကျင့်၏ ကြည်လင်ခြင်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၈။)♦
ကြမ်းကြုတ်ခြင်း ၃ ပါး
၁။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ကြမ်းကြုတ်ခြင်း (ကာယိကပါဂဗ္ဘိယ)၊
၂။ နှုတ်၌ ဖြစ်သော ကြမ်းကြုတ်ခြင်း (ဝါစသိကပါဂဗ္ဘိယ)၊
၃။ စိတ်၌ ဖြစ်သော ကြမ်းကြုတ်ခြင်း (စေတသိက ပါဂဗ္ဘိယ) ။ (မဟာနိ၊၁၇၅။) (မဟာနိ၊၃၀၅။) (မဟာနိ၊၃၃၂။)♦
ကြွက် ၄ မျိုး
၁။ တွင်းသာ ဖောက်၍ မအောင်းသော ကြွက်၊
၂။ အောင်းသာ အောင်း၍ တွင်းမဖောက်သော ကြွက်၊
၃။ တွင်းလည်းမဖောက် အောင်းလည်းမအောင်းသော ကြွက်၊
၄။ တွင်းလည်းဖောက် အောင်းလည်းအောင်းသော ကြွက်။ (အံ၊၁၊၄၂၂။) (အဘိ၊ပု၊၁၄၉။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၃၅။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၅၂။)♦
ကြွက်နှင့် တူသော ပုဂ္ဂိုလ် ၄ မျိုး
၁။ တွင်းသာတူး၍ မအောင်းသော ကြွက်ကဲ့သို့ ပိဋကတ်သာ တတ်သိ၍ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းမသိသော (တရားထူးမရသော) ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ အောင်းသာ အောင်း၍ မတူးသော ကြွက်ကဲ့သို့ ပိဋကတ်မတတ်ဘဲ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိသော (တရားထူးရသော) ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ တွင်းလည်းတူး အောင်းလည်းအောင်းသော ကြွက်ကဲ့သို့ ပိဋကတ်လည်း တတ်ကျွမ်း၍ သစ္စာလေးပါးကိုလည်း ထိုးထွင်းသိသော (တရားထူး ရသော) ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ တွင်းလည်းမတူး အောင်းလည်းမအောင်းသော ကြွက်ကဲ့သို့ ပိဋကတ်လည်း မတတ် သစ္စာလေးပါးကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ မသိသော (တရားထူးမရသော) ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၄၂၂။)(အဘိ၊ပု၊၁၅၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၃၅။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၅၃။)♦
ကြွေးမြီချထိုက်သူ ၃ ယောက်
၁။ ပညာအမြော် အမြင်ရှိသော သူ၊၂။ ထကြွလုံ့လ ဝီရိယရှိသော သူ၊
၃။ သူ့ကျေးဇူးကို သိတတ်သော သူ။ (ဇာတက၊၂၊၂၇၀။)♦
ကြွေးမြီမချထိုက်သူ ၃ ယောက်
၁။ မတရားသော အကျင့် ယုတ်မာသော အကျင့်ရှိသော သူ၊
၂။ ပျင်းရိသော သူ၊
၃။ ရက်စက်ကြမ်းတမ်းသော သူ။ (ဇာတက၊၂၊၂၇၀။)♦
ကြာစွယ်လှူရကျိုး ၄ ပါး
၁။ ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော နတ်သမီးရှစ်သောင်း ခြောက်ထောင်တို့ ညအခါ နံနက်အခါတို့၌ ဆည်းကပ်ခစားခြင်း၊
၂။ လူ့ဘဝရောက်သောအခါ ချမ်းသာကြွယ်ဝသူဖြစ်၍ စည်းစိမ်ဥစ္စာပစ္စည်းများ ဆုတ်ယုတ်မှု မရှိခြင်း၊
၃။ ကြာစွယ်လှူသည့် အချိန်မှ စ၍ ကမ္ဘာတစ်သိန်း ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ မရောက်ခြင်း၊
၄။ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ကိလေသာ ကုန်ခန်း ရဟန္တာ ဖြစ်ရခြင်း။ (အပ၊၂၊၁၇၈။) (အပ၊မြန်၊၂။၁၇၂။)♦
ကြာညိုပန်း လှူရကျိုး ၁၀ ပါး
၁။ မြတ်သော ဗိမာန်မျက်နှာကျက်ညို အမိုးသည် ဦးထိပ်၌ ဆောင်းမိုးထားခြင်း၊
၂။ နတ်တို့၏ရနံ့ ကြိုင်လှိုင်ခြင်း၊
၃။ တစ်ရံတစ်ခါ ဆွေမျိုးတို့ ခေါ်ဆောင်စဉ် ပရိသတ်ရှိသလောက် မြတ်သော ဗိမာန်မျက်နှာကျက်ညို မိုးထားခြင်း၊
၄။ ခုနစ်ကျိပ်သော နတ်မင်းတို့၏ မိဖုရားအဖြစ်ကို ရခြင်း၊
၅။ အလုံးစုံသော ဘဝတို့၌ အစိုးရသူအဖြစ်ဖြင့် ကျင်လည်ရခြင်း၊
၆။ ခြောက်ဆယ့်သုံးယောက်သော စကြာမင်းတို့၏ မိဖုရားအဖြစ်ကို ရခြင်း၊
၇။ အလုံးစုံသော သူတို့သည် မိမိ၏စကားကို နာယူလျက် အစဉ်လိုက်ကြခြင်း၊
၈။ ကြာညိုပန်းကဲ့သို့သော အဆင်း, အနံ့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၉။ ကြာညိုပန်းလှူသည့်အခါမှ စ၍ သုံးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာတိုင်တိုင် ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ မရောက် ရခြင်း၊
၁၀။ သတိပဋ္ဌာန် စသည်တို့၌ ကျွမ်းကျင် လိမ္မာလျက် ကိလေသာကုန်ခန်း ရဟန္တာ ဖြစ်ခြင်း။ (အပ၊၂၊၁၉၄။) (အပ၊မြန်၊၂။၁၈၆။)♦
ကြာပင်ဖြစ်ထွန်းကြောင်း ၂ မျိုး
၁။ ရေရှိခြင်း၊
၂။ ညွန်ရှိခြင်း။ (ဝိမတိ၊၁၊၂၉။)♦
ကြာမြင့်စွာ နေခြင်း၏ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ စုဆောင်း၍ များသော ဘဏ္ဍာ ရှိခြင်း၊
၂။ စုဆောင်း၍ များသော ဆေး ရှိခြင်း၊
၃။ ပြုဖွယ်ကိစ္စ များပြားခြင်း၊
၄။ လူရဟန်းတို့နှင့် နှီးနှော ဆက်ဆံခြင်း၊
၅။ နေရာကျောင်း၌ ငဲ့ကွက်တွယ်တာခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၅။)♦
ကြာမြင့်စွာ နေခြင်း၏ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ ကျောင်းအာဝါသ၌ ဝန်တိုမှု ရှိခြင်း၊
၂။ ဒါယကာ၌ ဝန်တိုမှု ရှိခြင်း၊
၃။ လာဘ် လာဘ၌ ဝန်တိုမှု ရှိခြင်း၊
၄။ ဂုဏ်အဆင်း၌ ဝန်တိုမှု ရှိခြင်း၊
၅။ တရား၌ ဝန်တိုမှု ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၆။)♦
ကြာလက် ၃ မျိုး (ဝမ်းလျောဆေးအတွက် ပြုလုပ်အပ်သော ကြာလက် ၃ မျိုး)
၁။ ကြမ်းတမ်းသော အမြစ်တို့ကို ပယ်ရှားခြင်းငှာ ပြုလုပ်အပ်သော ကြာလက်၊
၂။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အပြစ် တို့ကို ပယ်ရှားခြင်းငှာ ပြုလုပ်အပ်သော ကြာလက်၊
၃။ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အပြစ်တို့ကို ပယ်ရှား ခြင်းငှာ ပြုလုပ်အပ်သော ကြာလက်။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၀၀။)♦
ကြိုက်နှစ်သက်ခြင်း အဘိရုစိ ၂ မျိုး
၁။ အညံ့ကို ကြိုက်နှစ်သက်ခြင်း၊
၂။ အကောင်းအမွန်ကို ကြိုက်နှစ်သက်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၇၅။)♦
ကြိုးစားခြင်း၏ အကြောင်း ၈ ပါး
အားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ၈ ပါး၊ အာရမ္ဘဝတ္ထု ၈ မျိုး တို့နှင့် တူသည်။ ♦
ကြိုတင် မသိနိုင်သော အရာ ၅ မျိုး
၁။ အသက်အပိုင်းအခြား၊
၂။ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အနာရောဂါ၊
၃။ သေရမည့် အချိန်ကာလ၊
၄။ ခန္ဓာကိုယ်မြှုပ်နှံရမည့် သုသာန်သင်္ချိုင်း၊
၅။ လားရောက်ရမည့် ဘဝ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉။)♦
ကြီးပွားခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ပစ္စည်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း- အာမိသဝုဒ္ဓိ၊
၂။ တရားဖြင့် ကြီးပွားခြင်း- ဓမ္မဝုဒ္ဓိ။ (အံ၊၁၊၉၂။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၀၈။)♦
ကြီးပွားခြင်း ၂ မျိုး
၁။ အကျိုးမဲ့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၊
၂။ အကျိုးကျေးဇူး, အစီးအပွား ဖြစ်ထွန်း လာခြင်း။ (ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၁၅။)♦
ကြီးပွားတိုးတက်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ဖြင့် မိဘတို့ကို အရိုအသေ ပြုခြင်း၊
၂။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ဖြင့် သား သမီး မယား ကျေးကျွန်တို့ကို အရိုအသေ ပြုခြင်း၊
၃။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ တို့ဖြင့် လယ်ရှင် မြေရှင်တို့ကို အရိုအသေ ပြုခြင်း၊
၄။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ဖြင့် (မိရိုးဖလာ) နတ် တို့ကို အရိုအသေ ပြုခြင်း၊
၅။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ဖြင့် သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို အရိုအသေ ပြုခြင်း။ (အံ၊၂၊၆၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၈၁။)♦
ကြီးပွားနိုင်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၁၁ ပါး
၁။ မဟာဘုတ်ရုပ်, ဥပါဒါရုပ်တို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်း၊
၂။ ပညာရှိနှင့် လူမိုက်တို့၏ ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံ ဟူသော လက္ခဏာကို သိခြင်း၊
၃။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို စွန့့်ပယ် ဖျောက်ဖျက်တတ်ခြင်း၊
၄။ စက္ခုန္ဒြေ အစ မနိန္ဒြေအဆုံးရှိသော ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့ကို စောင့်စည်းတတ်ခြင်း၊
၅။ ကြားနာ သင်ယူပြီးသော တရားတို့ကို သူတစ်ပါးတို့အား အကျယ် ဟောပြောတတ်ခြင်း၊
၆။ အကြား အမြင်များကုန်သော သုတ် ဝိနည်း အဘိဓမ္မာဆောင် ရဟန်းတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ယုံမှားမှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်ခြင်း, မေးမြန်းတတ်ခြင်း၊
၇။ ဘုရားရှင် ဟောကြားအပ်သော သုတ် ဝိနည်း အဘိဓမ္မာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနားလည်ပြီး နှစ်သက် ဝမ်းမြောက်မှုကို ရခြင်း၊
၈။ မြတ်သော အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်း၊
၉။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ဟုတ်တိုင်း မှန်စွာ သိခြင်း၊
၁၀။ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ဒကာတို့၏ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို အတိုင်းအရှည်ကို သိလျက် ခံယူခြင်း၊
၁၁။ သံဃာ့မိဘ သံဃာ့ရှေ့ဆောင် သက်တော်ရှည် မထေရ်ကြီးတို့၌ ကာယကံမေတ္တာ, ဝစီကံမေတ္တာ မနောကံမေတ္တာကို ရှေးရှုတည်စေခြင်း။ (အံ၊၃၊၅၄၉။) (အံ၊မြန်၊၃။၅၃၆။)♦
ကြီးပွားရေးအလုပ် မလုပ်ရခြင်း၏ အကြောင်း ၄ ပါး
အမျိုးသမီးများ လွှတ်ရုံးသဘင်၌ မနေရ ခြင်း၏ အကြောင်း ၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကြီးမြတ်သူကို ရိုသေလေးစားသူတို့ ရသော အကျိုး ၂ မျိုး
၁။ ဤမျက်မှောက်ဘဝ၌ ချီးမွမ်း ခံရခြင်း၊
၂။ တမလွန်ဘဝ၌ သုဂတိဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်း။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၆။)♦
ကြီးလေးသော ကံ ၆ မျိုး (ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့်သာ ပြုလုပ်နိုင်၍ အပလောကနကံဖြင့် မပြုလုပ်နိုင်သော ကြီးလေးသော ကံ ၆ မျိုး)
၁။ သိမ်သမုတ်ခြင်း၊
၂။ သိမ်နှုတ်ခြင်း၊
၃။ ကထိန် ပေးခြင်း၊
၄။ ကထိန်နှုတ်ခြင်း၊
၅။ ကုဋိဝတ္ထုကို ပြောကြားခြင်း၊
၆။ ဝိဟာရဝတ္ထုကို ပြောကြားခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၄၀။)♦
ကြီးသူ ၃ မျိုး
၁။ အမျိုးဇာတ်ကြီးသူ၊
၂။ ဂုဏ်ကြီးသူ၊
၃။ အရွယ်ကြီးသူ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၆။)♦
ကြီးသူ ၄ မျိုး
၁။ ပညာကြီးသူ၊
၂။ ဂုဏ်ကြီးသူ၊
၃။ ဇာတ်ကြီးသူ၊
၄။ အရွယ်ကြီးသူ။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၆။)♦
ကြီးသူကို အရိုအသေ ပြုရကျိုး ၄ ပါး
ရှိခိုးရကျိုး ၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကြီးသော ကျောင်းကို ဆောက်ခိုင်းခြင်းကြောင့် ရောက်သော အာပတ် ၃ ပါး
၁။ ဒုက္ကဋ် အာပတ်၊
၂။ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်၊
၃။ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်။ (ဝိ၊၅၊၉၁။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၁၃၁။)♦
ကြူးသူ ၄ မျိုး
၁။ မိန်းမကြူးသူ (ဣတ္ထိသောဏ္ဍ)၊
၂။ ထမင်းအစားကြူးသူ (ဘတ္တသောဏ္ဍ)၊
၃။ မုန့် အစားကြူးသူ (ပူဝသောဏ္ဍ)၊
၄။ အမြစ်အစားကြူးသူ (မူလကသောဏ္ဍ)။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၀။)♦
ကြောက်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ဉာဏ် တည်းဟူသော ကြောက်ခြင်း၊
၂။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း တည်းဟူသော ကြောက်ခြင်း။ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၇၀။)♦
ကြောက်ခြင်း ၄ မျိုး
၁။ ပဋိသန္ဓေ နေရခြင်း ဇာတိကို စွဲမှီ၍ စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ခြင်း (စိတ္တုတြာသဘယ)၊
၂။ သံဝေဂဉာဏ်ဖြင့် ကြောက်ခြင်း (ဉာဏဘယ)၊
၃။ ထိတ် လန့်ဖွယ် အာရုံကို စွဲ၍ ဖြစ်သော ကြောက်ခြင်း (အာရမ္မဏဘယ)၊
၄။ မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့် ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကြောက်ခြင်း (ဩတ္တပ္ပဘယ)။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၆။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၂၆၄။)♦
ကြောက်ရွံ့ကြောင်းတရား ၅ ပါး
၁။ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ မရှိခြင်း၊
၂။ စောင့်ထိန်းမှု သီလ မရှိခြင်း၊
၃။ အကြားအမြင် နည်းခြင်း၊
၄။ ပျင်းရိခြင်း၊
၅။ ပညာ မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၆၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၀၇။)♦
ကြောင့်ကြခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ရာဂကိဉ္စန- တပ်မက်မှု ရာဂဟူသော ကြောင့်ကြခြင်း၊
၂။ ဒေါသကိဉ္စန- ပြစ်မှားမှု ဒေါသဟူသော ကြောင့်ကြခြင်း၊
၃။ မောဟကိဉ္စန- တွေဝေမှု မောဟဟူသော ကြောင့်ကြခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၁၈၂။) (အဘိ၊ဝိ၊၃၈၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၂။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၄၇၉။)♦
ကြောင်နှင့် ယောဂီ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ကြောင်သည် လိုဏ်ဂူသို့လည်းကောင်း သစ်ခေါင်းသို့ လည်းကောင်း၊ ပြာသာဒ်အတွင်းသို့လည်းကောင်း သွားသည်ရှိသော် ကြွက်ကိုသာလျှင် ရှာဖွေခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရွာသို့လည်းကောင်း၊ တောသို့လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်း စသည်သို့လည်းကောင်း သွားသည်ရှိသော် မမေ့မလျော့သဖြင့် ကာယဂတာ သတိဟူသော ဘောဇဉ်ကို သာလျှင် ရှာမှီးအပ်ခြင်း)၊
၂။ ကြောင်သည် အနီးအပါး၌သာလျှင် အစာကို ရှာဖွေခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌သာလျှင် ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို အဖန်ဖန် ရှုဆင်ခြင်၍ နေရခြင်း) ။ (မိလိန္ဒ၊၃၇၇။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၉၉။)♦
ကလျာဏမိတ္တလက္ခဏာ ၈ ပါး
၁။ ဘုရားရှင်နှင့် ကံ, ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ သုတနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ စာဂနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၅။ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၆။ သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၇။ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၈။ ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၀၀။)♦
ကဝိ ၄ မျိုး
၁။ စိန္တာကဝိ- အကြောင်းအရာတစ်ခုကိုလည်းကောင်း စကားအဆက်အစပ်ကို လည်းကောင်း ကြာမြင့်စွာ ကိုယ်တိုင်ကြံစည်၍ ပြုခြင်း၏အစွမ်းအားဖြင့် ကဗျာဖွဲ့ဆို တတ်သော ပညာရှိ၊
၂။ သုတကဝိ- အကြောင်းအရာတစ်ခုခုကို ကြားရ၍ ကြားပြီးသော အကြောင်းအရာနှင့် မကြားရသေးသော အကြောင်းအရာကို ဆက်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကဗျာကို ဖွဲ့ဆိုတတ်သော ပညာရှိ၊
၃။ အတ္ထကဝိ- တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ကို စူးစမ်း ဆင်ခြင်၍ ထိုအနက်အဓိပ္ပါယ်ကို အကျဉ်းချုံးခြင်း, အကျယ်ချဲ့ခြင်းအားဖြင့် ကဗျာကို ဖွဲ့ဆို တတ်သော ပညာရှိ၊
၄။ ပဋိဘာနကဝိ- သူတစ်ပါးတို့ ဖွဲ့သီအပ်သော ကဗျာလင်္ကာ စသည်ကို တွေ့မြင်ရသဖြင့် ထိုကဗျာလင်္ကာစသည်နှင့်တူစွာ မိမိ၏ ဌာနုပ္ပတ္တိဉာဏ်ဖြင့် ကဗျာဖွဲ့ဆို တတ်သော ပညာရှိ။ (အံ၊၁၊၅၅၃။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၀။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၁၈၅။) (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၃၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၈။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၇၂။)♦
ကွယ်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ပိဋကသုံးပုံတည်းဟူသော ပရိယတ် ကွယ်ခြင်း၊
၂။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိသော မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ပဋိဝေဓကွယ်ခြင်း၊
၃။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိကြောင်း သီလစသော အကျင့်တည်းဟူသော ပဋိပတ္တိ ကွယ်ခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၂။)♦
ကွယ်ပျောက်သွားလျှင် လူအများပူပန်ရသော ပုဂ္ဂိုလ် ၂ မျိုး
၁။ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူ ထိုက်သော အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊
၂။ စကြာရတနာကို လည်စေနိုင်သော စကြဝတေးမင်း။ (အံ၊၁၊၇၆။) (အံ၊မြန်၊၁။၉၀။)♦
ကွဲပြားခြင်းကို ပြုတတ်သောဝတ္ထု ၁၈ ပါး
၁။ တရား မဟုတ်သည်ကို တရားဟု ပြခြင်း၊
၂။ တရားကို တရားမဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၃။ ဝိနည်း မဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းဟု ပြခြင်း၊
၄။ ဝိနည်းကို ဝိနည်းမဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၅။ ဘုရားဟော မဟုတ်သည်ကို ဘုရားဟောဟု ပြခြင်း၊
၆။ ဘုရား ဟောကို ဘုရားဟော မဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၇။ မြတ်စွာဘုရား အလေ့အကျက် မဟုတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား အလေ့အကျက်ဟု ပြခြင်း၊
၈။ မြတ်စွာဘုရား အလေ့အကျက်ကို မြတ်စွာဘုရား အလေ့အကျက်မဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၉။ မြတ်စွာဘုရား မပညတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား ပညတ်၏ ဟု ပြခြင်း၊
၁၀။ မြတ်စွာဘုရား ပညတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား မပညတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၁။ အာပတ်ကို အာပတ်မဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၂။ အာပတ်မဟုတ်သည်ကို အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၃။ ပေါ့သော အာပတ်ကို လေးသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၄။ လေးသော အာပတ်ကို ပေါ့သော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၅။ အကြွင်းရှိသော အာပတ်ကို အကြွင်းမရှိသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၆။ အကြွင်းမရှိသော အာပတ်ကို အကြွင်းရှိသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၇။ ရုန့်ရင်းသော အာပတ်ကို မရုန့်ရင်းသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၈။ မရုန့်ရင်းသော အာပတ်ကို ရုန့်ရင်းသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၁၆၈။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၄၈။)♦
ကွဲပြားနေသော သံဃာကို ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်တတ်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၄ ပါး
၁။ ချစ်သဖြင့် မလားအပ်သည်သို့ မလားခြင်း (ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း)၊
၂။ မုန်းသဖြင့် မလား အပ်သည်သို့ မလားခြင်း (ဒေါသာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း)၊
၃။ တွေဝေသဖြင့် မလားအပ်သည်သို့ မလားခြင်း (မောဟာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း)၊
၄။ ကြောက်သဖြင့် မလားအပ်သည်သို့ မလားခြင်း (ဘယာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း)။ (ဝိ၊၅၊၂၂၈) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၇။)♦
ကသာဝ ၃ မျိုး
၁။ ရာဂ ကသာဝ- ရာဂတည်းဟူသော ဖန်ရည်၊
၂။ ဒေါသ ကသာဝ-ဒေါသတည်း ဟူသော ဖန်ရည်၊
၃။ မောဟ ကသာဝ- မောဟတည်းဟူသော ဖန်ရည်။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၄။)♦
ကသာဝ ၃ မျိုး
၁။ ကာယ ကသာဝ- ကိုယ်တည်းဟူသော ဖန်ရည်၊
၂။ ဝစီ ကသာဝ- နှုတ်တည်း ဟူသော ဖန်ရည်၊
၃။ မနော ကသာဝ- စိတ်တည်းဟူသော ဖန်ရည်။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၄။)♦
ကသိဏာယတန ၁၀ ပါး
ကသိုဏ်း ၁၀ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကံသို့ ကပ်ရောက်ကြောင်း အခြင်းအရာ ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ကံကို ပြု၏၊
၂။ သူတစ်ပါး ကိုလည်း တိုက်တွန်း၏၊
၃။ ဆန္ဒကိုလည်းကောင်း ပါရိသုဒ္ဓိကိုလည်းကောင်း ပေး၏၊
၄။ ကံကို ပြုအပ်သည် ရှိသော် မတားမြစ်၊
၅။ ကံကို ပြုပြီးသော်ကား ဓမ္မအယူ ရှိ၏။ (ဝိ၊၅၊၂၃၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၉။)♦
ကံသို့ မကပ်ရောက်ကြောင်း အခြင်းအရာ ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ကံကို မပြု၊
၂။ သူတစ်ပါး ကိုလည်း မတိုက်တွန်း၊
၃။ ဆန္ဒ (သို့မဟုတ်။) ပါရိသုဒ္ဓိကိုလည်း မပေး၊
၄။ ကံကို ပြုအပ်သည် ရှိသော် တားမြစ်၏၊
၅။ ကံပြုပြီးသော်ကား အဓမ္မအယူ ရှိ၏။ (ဝိ၊၅၊၂၃၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၉။)♦
ကသိုဏ်း ၁၀ မျိုး
၁။ မြေကြီးဟု ရှုရသော ပထဝီကသိုဏ်း၊
၂။ ရေဟု ရှုရသော အာပေါကသိုဏ်း၊
၃။ လေဟု ရှုရသော ဝါယောကသိုဏ်း၊
၄။ မီးဟု ရှုရသော တေဇောကသိုဏ်း၊
၅။ အညိုရောင်ဟု ရှုရသော နီလကသိုဏ်း၊
၆။ အဝါရောင်ဟု ရှုရသော ပီတကသိုဏ်း၊
၇။ အနီရောင်ဟု ရှုရသော လောဟိတကသိုဏ်း၊
၈။ အဖြူရောင်ဟု ရှုရသော ဩဒါတကသိုဏ်း၊
၉။ ဟင်းလင်းပြင်ဟု ရှုရသော အာကာသကသိုဏ်း= ပိုင်းခြားထားသော ဟင်းလင်းပြင်ဟု ရှုရသော ပရိစ္ဆိန္နာကာသ ကသိုဏ်း၊
၁၀။ ဝိညာဏ်ဟု ရှုရသော ဝိညာဏကသိုဏ်း၊ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသပညတ်၌ ဖြစ်သော ဝိညာဏ်၊ (အာလောကကသိုဏ်းလည်းရှိ)။ (ဒီ၊၃၊၂၂၃။) (မ၊၂၊၂၀၇။)(အံ၊၃၊၂၉၃၊ ၃၀၄။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၀၇။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၀၃။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၄၆။) (မ၊မြန်၊၂။၂၁၈-၂၁၉။) (အံ၊မြန်၊၃။၂၉၃၊၃၀၂။)♦
ကသိုဏ်း ၃ မျိုး (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဖြစ်စေလိုသော သမထ အားထုတ်စ အမျိုးကောင်းသားသည် နီးစပ်အောင် ပြုထိုက်သော ကသိုဏ်း ၃ မျိုး)
၁။ တေဇောကသိုဏ်း၊
၂။ ဩဒါတကသိုဏ်း၊
၃။ အာလောကကသိုဏ်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၃၉၅။)♦
ကသိုဏ်းအာရုံ ၁၀ ပါး
ပွားစေအပ်သော တရား ၁၀ ပါး၊ ဘာဝေတဗ္ဗတရား ၁၀ ပါးနှင့်တူသည်။ ♦
ကဿပညီနောင် ၃ ဦး
၁။ ဥရုဝေလကဿပ၊
၂။ နဒီကဿပ၊
၃။ ဂယာကဿပ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၁။)♦
ကဿပတက္ကတွန်းဝါဒအလို မဖျက်ဆီးနိုင်သော ကာယ ၇ ပါး
၁။ ပထဝီကာယ၊
၂။ တေဇော ကာယ၊
၃။ အာပေါကာယ၊
၄။ ဝါယောကာယ၊
၅။ သုခ၊
၆။ ဒုက္ခ၊
၇။ ဇီဝ။ (ဇာတက၊၂၊၂၆၀။)♦
ကဿပပုဂ္ဂိုလ် ၅ ဦး
၁။ ဥရုဝေဠကဿပ၊
၂။ နဒီကဿပ၊
၃။ ဂယာကဿပ၊
၄။ ကုမာရ ကဿပ၊
၅။ မဟာကဿပ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၇။)♦
ကဿပဘုရားရှင်၏ ဓမ္မာဘိသမယ ၃ ကြိမ်
၁။ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူသော အခါ၌ လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေနှစ်သောင်းတို့ တရားထူး ရကြသည်၊
၂။ ဘုရားရှင်သည် လေးလပတ်လုံး ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူသောအခါ၌ ကုဋေတစ်သောင်းမျှ လူနတ်ဗြဟ္မာတို့ ကျွတ်တမ်း ဝင်ကြသည်၊
၃။ ရေမီးအစုံ တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြလျက် သဗ္ဗညုတဉာဏ် သဘောကို ဟောပြ တော်မူသောအခါ လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေငါးထောင်တို့ တရားထူးရပြီး ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်။ (အပ၊၂၊၃၇၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၄။)♦
ကဿပဘုရားရှင်၏ သာဝကအစည်းအဝေး ၁ ကြိမ်
၁။ ပဌမအစည်းအဝေး၌ ရဟန်း နှစ်သောင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၁။)♦
ကဿပဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝက ၂ ပါး
၁။ အရှင်တိဿထေရ်၊
၂။ အရှင်ဘာရဒွါဇထေရ်။ (ဒီ၊၂၊၄။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၁။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၁၂။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ကဿပဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝိကာမ ၂ ပါး
၁။ အနုဠာထေရီ၊
၂။ ဥရုဝေဠာထေရီ၊ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၁။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၁၂။)♦
ကဿပဘုရားလက်ထက် တောင်ပေါ်တက်၍ တရားအားထုတ်ခဲ့ဖူးသော ပုဂ္ဂိုလ် ၅ ဦး
၁။ ပုက္ကုသာတိ မင်း၊
၂။ သဘိယပရိဗိုဇ်၊
၃။ ဗာဟိယဒါရုစိ၊
၄။ ကုမာရကဿပ၊
၅။ ဒဗ္ဗမလ္လပုတ္တ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂၈။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃၃။)♦
ကဿပဘုရားသာသနာ၌ တောင်ပေါ်တက်၍ တရားအားထုတ်ခဲ့ဖူးသော ရဟန်း ၇ ပါး
၁။ ရဟန္တာ ဖြစ်သွားသော မထေရ်ကြီး တစ်ပါး၊
၂။ အနာဂါမ်ဖြစ်သွားသော သုဒ္ဓါဝါသ ဗြဟ္မာ၊
၃။ ဂေါတမ ဘုရားရှင်လက်ထက်၌ အရှင်ဒဗ္ဗရဟန္တာ၊
၄။ ပုက္ကုသာတိမင်း၊
၅။ သဘိယမထေရ်၊
၆။ ဗာဟိယ ဒါရုစိပရိဗိုဇ်၊
၇။ ကုမာရကဿပထေရ်။ (အပ၊၂၊၁၂၄။) (အပ၊မြန်၊၂။၁၁၉။)♦
ကဿပဘုရားအလောင်း၏ ပြာသာဒ် ၃ ဆောင်
၁။ ဟံသမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၂။ ယသ မည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၃။ သိရီနန္ဒမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်။ (အပ၊၂၊၃၇၈။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၇။)♦
ကဠာရမဋ္ဋကတက္ကတွန်း၏ ကျင့်ဝတ် ၇ မျိုး
၁။ အသက်ထက်ဆုံး အဝတ် မဝတ်ခြင်း၊
၂။ အသက် ထက်ဆုံး မေထုန်အကျင့်ကို မမှီဝဲခြင်း၊
၃။ အသက်ထက်ဆုံး သေအရက် အသားတို့ဖြင့်သာ မျှတခြင်း၊
၄။ ဝေသာလီပြည်၏ အရှေ့အရပ် ဥဒေနစေတီ (နတ်ကွန်း) ကို လွန်၍ မသွားခြင်း၊
၅။ ဝေသာလီပြည်၏ တောင်အရပ် ဂေါတမကစေတီကို လွန်၍ မသွားခြင်း၊
၆။ ဝေသာလီ ပြည်၏ အနောက်အရပ် သတ္တမ္ဗစေတီကို လွန်၍ မသွားခြင်း၊
၇။ ဝေသာလီပြည်၏ မြောက်အရပ် ဗဟုပုတ္တစေတီကို လွန်၍ မသွားခြင်း။ (ဒီ၊၃၊၇။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၈။)♦
ကာဏမာတာသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ လက်ဆောင် အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ လစာရိက္ခာ အကျိုးငှာလည်းကောင်း စီရင်ထားသော မုန့် ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ မုန့်အကြွင်းအကျန် မရှိအောင် ပြုခြင်း၊
၃။ ခရီးသွားလိုသော စိတ် မငြိမ်းအေးခြင်း၊
၄။ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ မဟုတ်ခြင်း၊
၅။ နှစ်သပိတ် ပြည့်, သုံးသပိတ်ပြည့်ထက် အပိုအလွန် ခံယူခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၅၈။) (ဝိမတိ၊၂၊၂၉။)♦
ကာမ ၂ မျိုး
၁။ဝတ္ထုကာမ- ချစ်ခင်နှစ်သက်အပ် မြတ်နိုးအပ်သော ပိယရုပ် အစရှိသောဝတ္ထု အာရုံ ကာမဂုဏ်များ၊
၂။ ကိလေသာကာမ- အလုံးစုံသော တဏှာ, ကိလေသာရာဂ အမျိုးမျိုး။ (မဟာနိ၊၁။) (မဟာနိ၊၅။) (မဟာနိ၊၂၁။) (မဟာနိ၊၂၇။) (မဟာနိ၊၁၂၃။) (မဟာနိ၊၁၅၇။) (မဟာနိ၊၁၉၀။) (မဟာနိ၊၃၄၂။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၈။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၈။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၇။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၄။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၀။) (ဒီ၊ဋီ၊၂၊၂၅၂။)♦
ကာမဂုဏ် ၂ မျိုး
၁။ လူ၌ ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်၊
၂။ နတ်၌ ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၁။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၈၇။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၂၁၆။)♦
ကာမဂုဏ် ၅ မျိုး
၁။ ရူပါရုံ- မျက်စိဖြင့် မြင်သိနိုင်ကာ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ကာမနှင့် စပ်သော စွဲမက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အဆင်း၊
၂။ သဒ္ဒါရုံ- နားဖြင့် ကြားသိနိုင်ကာ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ကာမနှင့် စပ်သော စွဲမက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အသံ၊
၃။ ဂန္ဓာရုံ- နှာခေါင်းဖြင့် နမ်းသိနိုင်ကာ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ကာမနှင့် စပ်သော စွဲမက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနံ့၊
၄။ ရသာရုံ- လျှာဖြင့် လျက်သိနိုင်ကာ အလို ရှိအပ် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ကာမနှင့် စပ်သော စွဲမက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အရသာ၊
၅။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ- ကိုယ်ဖြင့် ထိသိနိုင်ကာ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ကာမနှင့် စပ်သော စွဲမက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အတွေ့။(ဤကာမဂုဏ် ၅ ပါးကို ဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမတွင် နှောင်ကြိုးဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနှောင်အဖွဲ့ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်သည်)။ (ဒီ၊၁၊၂၃၁။) (ဒီ၊၃၊၁၉၅။) (မ၊၁၊၁၁၉။) (မ၊၁၊၁၂၇။) (မ၊၁၊၂၃၀။) (မ၊၂၊၁၁၇။) (မ၊၂၊၂၃၃။) (မ၊၂၊ ၄၁၉။) (မ၊၂၊၆၀။) (မ၊၃၊၄၁။) (သံ၊၂၊၄၂၄။) (သံ၊၂၊၄၃၃။) (သံ၊၃၊၁၂၈။) (အံ၊၃၊၂၅၀။) (အဘိ၊က၊၂၇၄-၂၇၅။)(မဟာနိ၊၁၉။)(မဟာနိ၊၃၇၈။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၁၇-၂၁၈။) (မ၊မြန်၊၁။၁၂၆။) (မ၊မြန်၊၁။၁၂၆။) (မ၊မြန်၊၁။၁၂၆။) (မ၊မြန်၊၂။၆၆။) (မ၊မြန်၊၂။၆၆။) (မ၊မြန်၊၂။၆၆။) (မ၊မြန်၊၂။၆၆။) (မ၊မြန်၊၂။၆၆။) (သံ၊မြန်၊၂။၄၁၈၊၄၂၈။) (သံ၊မြန်၊၂။၄၁၈၊၄၂၈။) (သံ၊မြန်၊၃။၂၀။) (အံ၊မြန်၊၃။၂၅၀။)(အဘိ၊က၊မြန်၊၂။၈၃။)♦
ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်း ၃ ပါး
၁။ ထင်ရှားရှိသော ကာမဂုဏ်ကို ခံစားခြင်း (လူနတ်အချို့ ဝိနိပါတိက။)၊
၂။ ဖန်ဆင်းအပ်သော ကာမဂုဏ်ကို ခံစားခြင်း (နိမ္မာနရတိနတ်။)၊
၃။ သူတစ်ပါး ဖန်ဆင်း အပ်သော ကာမဂုဏ်ကို ခံစားခြင်း (ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိ)။ (ဒီ၊၃၊၁၈၃။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၃။)♦
ကာမဂုဏ်ခံစားသူ ၃ မျိုး
၁။ အနိုင်ထက်ပြု၍ အဓမ္မနည်းလမ်းဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ရှာဖွေ စုဆောင်းပြီး မိမိကိုယ်ကိုလည်း မနှစ်သက် မချမ်းသာစေဘဲ ခွဲခြမ်းဝေဖန်လျက် ကုသိုလ် ကောင်းမှုတို့ကိုလည်း မပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ အနိုင်ထက်ပြု၍ အဓမ္မနည်းလမ်းဖြင့် စည်းစိမ် ဥစ္စာတို့ကို ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး မိမိကိုယ်ကိုသာ နှစ်သက်ချမ်းသာစေလျက် ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို မပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ အနိုင်ထက်ပြု၍ အဓမ္မနည်းလမ်းဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး မိမိကိုယ်ကိုလည်း နှစ်သက်ချမ်းသာစေလျက် ခွဲခြမ်း ဝေဖန်၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကိုလည်း ပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (သံ၊၂၊၅၁၃။) (သံ၊မြန်၊၂။၅၀၆။)♦
ကာမစ္ဆန္ဒ မဖြစ်ကြောင်း ၂ ပါး
၁။ ရှေး၌ မဖြစ်ပေါ်ဖူးခြင်း၊
၂။ မခံစားဖူးသော အာရုံ ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၇။)♦
ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို ပယ်ကြောင်းတရား ၆ ပါး
၁။ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော- ကာမစ္ဆန္ဒ နီဝရဏ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အသုဘနိမိတ်အာရုံကို သင်ယူခြင်း၊
၂။ အသုဘဘာဝနာ နုယောဂေါ- အသုဘဘာဝနာကို အားထုတ်ခြင်း၊
၃။ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ- စက္ခု စသော ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့ကို စောင့်စည်းခြင်း၊
၄။ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ- ဘောဇဉ်၌ အတိုင်း အရှည်ကို သိခြင်း၊
၅။ ကလျာဏမိတ္တတာ- ဆရာကောင်းသမားကောင်း စသော ကလျာဏ မိတ္တ ရှိခြင်း၊
၆။ သပ္ပါယကထာ- လျောက်ပတ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၆၈။) (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၆။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၂။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၇။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၃၃၈။) (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၆၀။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၆၈၂။)♦
ကာမဓာတ် ၃ မျိုး
၁။ဝတ္ထုကာမတို့သည် အလိုရှိထိုက် တောင့်တထိုက်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့် ကာမတို့ မည်၍ ပရမတ္ထသဘာဝ၏ အဖြစ်, သတ္တဝါမဟုတ်သည်၏အဖြစ်, အတ္တမှ ကင်းသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓာတ်လည်း မည်၏၊
၂။ ကိလေသကာမ တို့သည် အလိုရှိထိုက် တောင့်တထိုက်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိတတ် တောင့်တတတ်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကာမတို့ မည်၍ ပရမတ္ထသဘာဝ၏ အဖြစ်၊ သတ္တဝါမဟုတ်သည်၏ အဖြစ်၊ အတ္တမှကင်းသည်၏ အဖြစ် ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓာတ်လည်း မည်၏၊
၃။ ကာမဘဝသည် အလိုရှိထိုက် တောင့်တ ထိုက်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိတတ် တောင့်တတတ် သည်၏အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ဝတ္ထုအာရုံ ကာမဂုဏ်တို့၏ ဖြစ်ရာ ဒေသဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကာမမည်၍ ပရမတ္ထသဘာဝ၏အဖြစ် သတ္တဝါ မဟုတ်သည်၏အဖြစ် အတ္တမှကင်းသည်၏အဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့် ဓာတ်လည်း မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ထို ၃ မျိုးတို့သည် ကာမဓာတ် မည်၏။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၇။)♦
ကာမဓာတ်၌ပဋိသန္ဓေအခါဖြစ်သော ခန္ဓာ ၅ ပါး
၁။ ရူပက္ခန္ဓာ- ရုပ် ၂၈ ပါးအပေါင်းအစု၊
၂။ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ- ဝေဒနာစေတသိက်အစု၊၃။သညာက္ခန္ဓာ- သညာစေတသိက်အစု၊
၄။ သင်္ခါရ က္ခန္ဓာ- ဝေဒနာ-သညာမှ ကြွင်းသော စေတသိက် ၅၀-ဟူသော သင်္ခါရအစု၊
၅။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ- စိတ် ၈၉ ပါးဟူသော ဝိညာဏ်အပေါင်းအစု။ (အဘိ၊ဝိ၊၄၂၇။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၄၃။)♦
ကာမပဋိသန္ဓေ အာဟာရ ၄ ပါး
၁။ အလုတ်အလွေး ပြုအပ်သော- ကဗဠီကာရအာဟာရ၊
၂။ တွေ့ထိ မှုဟု ဆိုအပ်သော- ဖဿာဟာရ၊
၃။ စေ့ဆော်မှုဟု ဆိုအပ်သော- မနောသေဉ္စတနာဟာရ၊
၄။ သိမှုဟု ဆိုအပ်သော- ဝိညာဏာဟာရ။ (အဘိ၊ဝိ၊၄၃၂။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၄၉။)♦
ကာမဘဝ ၂ မျိုး
၁။ ကမ္မဘဝ- ကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းမှု, မကောင်းမှု၊
၂။ ဥပပတ္တိဘဝ- ထိုကောင်းမှု မကောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်သော ကမ္မဇရုပ် ခန္ဓာ ငါးပါး။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၃။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃။)♦
ကာမဘုံ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ ၅ ဦး
၁။ ကာမဘုံ၌ ခုနစ်ကြိမ်သော ပဋိသန္ဓေယူခြင်းရှိသော သတ္တက္ခတ္တု ပရမ သောတာပန်၊
၂။ ဘဝပြောင်းရွှေ့သော ကောလံကောလ သောတာပန််၊
၃။ ပဋိသန္ဓေ မျိုးစေ့ တစ်ခုရှိသော ဧကဗီဇီ သောတာပန်၊
၄။ ကာမဘုံသို့ တစ်ကြိမ်သာ လာမည့် သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်၊
၅။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ရဟန္တာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၃၊၃၅၁။) (ပဋိသံ၊၁၆၀။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၄၉။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၅၀။) (ပဋိသံ၊မြန်။၂၀၅။) (အဘိ၊ပု၊၁၈၅။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၉၀။)♦
ကာမဘုံကို စွန့်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော ပုဂ္ဂိုလ် ၅ ဦး
၁။ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ်- အသက်တမ်း အလယ်ကို မလွန်မူ၍ အကြား၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်၊
၂။ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီအနာဂါမ်- အသက်တမ်းအလယ်ကို လွန်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်၊
၃။ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ်- ဝိပဿနာတရားတို့ကို အလွန်အားမထုတ်ရဘဲ ချမ်းသာစွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်၊
၄။ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီအနာဂါမ်- ဝိပဿနာတရားတို့ကို ကျိုးစားအားထုတ်လျက် ချမ်းသာစွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်၊
၅။ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမီအနာဂါမ်- အထက် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ ဘုံသို့ ရောက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော အနာဂါမ်။ (အံ၊၃၊၃၅၁။) (အဘိ၊ပု၊၁၈၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၄၉။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၅၀။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၉၀။)♦
ကာမရာဂ၏ ထွက်မြောက်ရာ ၃ မျိုး
၁။ ဝိက္ခမ္ဘန နိဿရဏ- နီဝရဏတရားတို့ကို ပယ်ခွာဖျက်ဆီး ဖယ်ရှားသောအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ပထမဈာန်၊
၂။ တဒင်္ဂ နိဿရဏ- ထိုထိုဆန့်ကျင်ဘက်ကိလေသာတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဝိပဿနာ၊
၃။ သမုစ္ဆေဒ နိဿရဏ- နီဝရဏတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ် ပယ်ဖြတ်သောအားဖြင့် ကိလေသာတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဂ်လေးပါး။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၀၉။)♦
ကာမရာဂနိဿရဏ ၃ မျိုး
ကာမရာဂ၏ ထွက်မြောက်ရာ ၃ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကာမာဝစရ ကုသိုလ်ဝေဒနာ ၃ မျိုး
၁။ ဒါနကုသိုလ်ဝေဒနာ၊
၂။ သီလကုသိုလ်ဝေဒနာ၊
၃။ ဘာဝနာ ကုသိုလ်ဝေဒနာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆။)♦
ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် ဉာဏဝိဘတ္တိဒေသနာအားဖြင့် ၄ ပါး
၁။ သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏ သမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၊
၂။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၊
၃။ သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်၊
၄။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏ သမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၆။)♦
ကာမာဝစရကုသိုလ်ဟိတ် နာမည်အားဖြင့် ၃ မျိုး
၁။ အလောဘ ကာမာဝစရကုသိုလ်ဟိတ်၊
၂။ အဒေါသကာမာဝစရကုသိုလ်ဟိတ်၊
၃။ အမောဟ ကာမာဝစရကုသိုလ်ဟိတ် (ရူပါဝစရ ကုသိုလ်ဟိတ် စသည်လည်း နည်းတူ)။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၇။)♦
ကာမာဝစရကုသိုလ်အာရမ္မဏသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုနိုင်သော တရားအစု ၆ စု
၁။ ကာမာဝစရ ကုသိုလ်၊
၂။ ရူပါဝစရကုသိုလ်၊
၃။ အကုသိုလ်၊
၄။ ကာမာဝစရဝိပါက်၊
၅။ ကာမာဝစရကြိယာ၊
၆။ ရူပါဝစရကြိယာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၉။)♦
ကာမာဝစရဓာတ် ၁၆ ပါး
၁။ စက္ခု, သောတ, ဃာန, ဇိဝှါ, ကာယဓာတ်ငါးပါး၊
၂။ ရူပ, သဒ္ဒ, ဂန္ဓ, ရသ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်ငါးပါး၊
၃။ စက္ခုဝိညာဏ, သောတဝိညာဏ, ဃာနဝိညာဏ, ဇိဝှါဝိညာဏ, ကာယဝိညာဏဓာတ်ငါးပါး၊
၄။ မနောဓာတ် တစ်ပါး ပေါင်း ၁၆ ပါး။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၁။)♦
ကာမာဝစရဘုံ၌သာ ဖြစ်သော ဣန္ဒြေ ၁၀ ပါး
၁။ စက္ခုန္ဒြေ၊ သောတိန္ဒြေ၊ ဃာနိန္ဒြေ၊ ဇိဝှိန္ဒြေ၊ ကာယိန္ဒြေ၊ ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ၊ သုခိန္ဒြေ၊ ဒုက္ခိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေ ပေါင်း ၁၀ ပါး။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၂၄။)♦
ကာမာဝစရဟိတ် ၉ ပါး
၁။ လောဘ, ဒေါသ, မောဟဟု ဆိုအပ်သော အကုသိုလ်ဟိတ် သုံးပါး၊
၂။ အလောဘ, အဒေါသ, အမောဟဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ဟိတ်သုံးပါး၊
၃။ ဝိပါက်အဗျာကတ, ကိရိယာအဗျာကတ တရားတို့၌ ရှိသော အလောဘ, အဒေါသ, အမောဟဟု ဆိုအပ်သော အဗျာကတဟိတ် သုံးပါး ပေါင်း (၉) ပါး။ (အဘိ၊ဓ၊၂၁၇။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၃၉၅။)♦
ကာမူပပတ္တိ ၃ မျိုး
၁။ ရှေးရှု ထင်လာသော ကာမဂုဏ်များ၊
၂။ နိမ္မာနရတိနတ်များ၊
၃။ ပရနိမ္မိတ ဝသဝတ္တိနတ်များ။ (ခုဒ္ဒက၊၂၅၈။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂၄၄။)♦
ကာမေသုမိစ္ဆာစာရကံ ထမြောက်ကြောင်းအင်္ဂါ ၄ ပါး
၁။ မေထုန်အားဖြင့် မသွားလာထိုက်သောဝတ္ထု ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ထိုမလားထိုက်သောဝတ္ထု၌ မေထုန်မှီဝဲလိုစိတ် ရှိခြင်း၊
၃။ မေထုန်မှီဝဲမှု လုံ့လ ပြုခြင်း၊
၄။ မဂ်အချင်းချင်း ထိတွေ့၍ သာယာခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၃၁။)(မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၃။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၅။)(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၁။)(ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၄။)(ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၂၀။)(မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၀၀။)♦
ကာယ ၄ မျိုး
၁။ ဥပါဒိန္နကကာယ- အာရုံပြုသောအားဖြင့် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော စက္ခာယတန စသော ရုပ်အပေါင်း၊
၂။ အာဟာရ သမုဋ္ဌာနိကကာယ- အာဟာရကြောင့် ဖြစ်သော ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ, ရသ, ဩဇ စသော ရုပ်အပေါင်း၊
၃။ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကကာယ- ဥတုကြောင့် ဖြစ်သော ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ စသော ရုပ်အပေါင်း၊
၄။ စိတ္တ သမုဋ္ဌာနိကကာယ- စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ဝဏ္ဏ, ဂန္ဓ စသော ရုပ်အပေါင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၄။)♦
ကာယကမ္မ ၃ မျိုး
၁။ ယထာဒိဋ္ဌိ ယံ ဌိတကာယကမ္မ- ဒိဋ္ဌိအယူရှိသော သူ၏ ပါဏာတိပါတ စသော ကာယကံ၊
၂။ ဒိဋ္ဌိသဟဇာတံ ကာယကမ္မ- ဒိဋ္ဌိအယူနှင့် တကွဖြစ်သော ပါဏာတိပါတ စသော ကာယကံ၊
၃။ ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မ- ဒိဋ္ဌိအယူအားလျော်စွာ ဖြစ်စေအပ်သော ကာယကံ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၇၀။)♦
ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာန်း (ကာယဂတာသတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မနသိကာရ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကြောင်း အစီအရင် ၁၀ ပါး)
၁။ အနုပုဗ္ဗတော- ကေသာ, လောမာ, နခါ စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၂။ နာတိသီဃတော- မမြန်လွန်းသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၃။ နာတိသဏိကတော- မနှေးလွန်းသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၄။ ဝိက္ခေပပဋိဗာဟနတော- စိတ်၏ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားမြစ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၅။ ပဏ္ဏတ္တိသမတိက္ကမနတော- ဆံပင်, မွေးညင်းစသော ပညတ်ကိုလွန်၍ စက်ဆုပ်ဖွယ်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၆။ အနုပုဗ္ဗမုဉ္စနတော- အစဉ်အတိုင်း မထင်သော ကောဋ္ဌာသကို လွှတ်သော အားဖြင့် နှလုံးသွင်းရခြင်း၊
၇။ အပ္ပနာတော- တစ်ခုခုသော ကောဋ္ဌာသ၌ ဖြစ်သင့်သော အပ္ပနာ အားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၊
၈။ တယော သုတ္တန္တာ- အဓိစိတ္တ, သီတိဘာဝ, ဗောဇ္ဈင်္ဂ ကောသလ္လ ဟူသော သုံးပါးသော သုတ်တို့ကို နှလုံးသွင်းရခြင်း ပေါင်း ဆယ်ပါး။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၃၆။)♦
ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာန်း အစီအရင် ၇ ပါး (ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာန်း ပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥဂ္ဂဟ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကြောင်း)
၁။ ဝစသာ- ဆံပင်, မွေးညင်း, ခြေသည်း, လက်သည်း စသည်ဖြင့် နှုတ်ဖြင့် သရဇ္ဈာယ်ရခြင်း၊
၂။ မနသာ-ဆံပင်, မွေးညင်း စသည်ဖြင့် စိတ်ဖြင့် သရဇ္ဈာယ်ရခြင်း၊
၃။ ဝဏ္ဏတော- ဆံပင် စသည်တို့ကို အဆင်းအားဖြင့် ပိုင်းခြားရခြင်း၊
၄။ သဏ္ဌာနတော- ဆံပင် စသည်တို့ကို သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ပိုင်းခြားရခြင်း၊
၅။ ဒိသတော- ချက်မှ အထက်ဖြစ်သော အရပ်, အောက်ဖြစ်သော အရပ်တို့ကို ပိုင်းခြားရခြင်း၊
၆။ ဩကာသတော- ‘‘ဆံပင်သည် ဤမည်သော အရပ်၌ တည်၏’’ စသည်ဖြင့်ထိုထို ကောဋ္ဌာသ၏ တည်ရာ အရပ်ကို ပိုင်းခြား ရခြင်း၊
၇။ ပရိစ္ဆေဒတော- သဘာဂ, ဝိသဘာဂ အားဖြင့် ပိုင်းခြားရခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၃၅။)♦
ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အပိုင်း ၁၄ ပိုင်း
၁။ အာနာပါနအပိုင်း၊
၂။ ဣရိယာပထအပိုင်း၊
၃။ စတု သမ္ပဇညအပိုင်း၊
၄။ ပဋိကူလမနသီကာရအပိုင်း၊
၅။ ဓာတုမနသိကာရအပိုင်း၊
၆။ သိဝထိက အပိုင်း ၉ ပိုင်း ပေါင်း ၁၄ ပိုင်း။ (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၂၈။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၃၂။)♦
ကာယဒွါရ၌ အားထုတ်အပ်သော စေတနာ ၈၀
၁။ ကာယဒွါရ၌ ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ် အားထုတ် အပ်သော မဟာကုသိုလ်စေတနာ (၈) ပါး၊ အကုသိုလ် စေတနာ (၁၂) ပါး -ပေါင်း၂၀၊
၂။ ကာယ ဒွါရ၌ သူတစ်ပါး စေခိုင်ခြင်းကြောင့် ပြုလုပ်အားထုတ်အပ်သော မဟာကုသိုလ် စေတနာ (၈) ပါး၊ အကုသိုလ်စေတနာ (၁၂) ပါး- ပေါင်း ၂၀၊
၃။ ကာယဒွါရ၌ ကောင်းစွာ သိ၍ ပြုလုပ် အားထုတ်အပ်သော မဟာကုသိုလ်စေတနာ (၈) ပါး၊ အကုသိုလ်စေတနာ (၁၂) ပါး- ပေါင်း ၂၀၊
၄။ ကာယဒွါရ၌ ကောင်းစွာ မသိဘဲ ပြုလုပ်အားထုတ်အပ်သော မဟာကုသိုလ်စေတနာ (၈) ပါး၊ အကုသိုလ်စေတနာ (၁၂) ပါး- ပေါင်း ၂၀ စုစုပေါင်း ရှစ်ဆယ်၊ (ထိုအတူ ဝစီဒွါရ၌လည်း ရှစ်ဆယ် ရှိသည်။) ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၄၈။)♦
ကာယဒသကရုပ် ၁၀ ပါး
၁။ ကာယပသာဒရုပ် ၁ ပါး၊
၂။ မဟာဘုတ်ရုပ် ၄ ပါး၊
၃။ ဝဏ္ဏ ဂန္ဓ ရသ ဩဇရုပ် ၄ ပါး၊
၄။ ဇီဝိတရုပ် ၁ ပါး ပေါင်း ၁၀ ပါး။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁။)♦
ကာယဒုစရိုက် ၃ ပါး
၁။ ပါဏာတိပါတ- သူ့အသက်သတ်ခြင်း၊
၂။ အဒိန္နာဒါန- သူ့ဥစ္စာကို ခိုးခြင်း၊
၃။ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ- ကာမတို့၌ မှားသောအားဖြင့် ကျင့်ခြင်း။ (မ၊၁၊၃၅၅။) (အဘိ၊ဝိ၊၃၇၈။) (မ၊မြန်၊၁။၃၆၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၄၇၂။)♦
ကာယဒုစရိုက် စသော အကုသိုလ်ကံ၌ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်ကို စွပ်စွဲ၏၊
၂။ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ ကုန်၏၊
၃။ မကောင်းသတင်း ကျော်စောခြင်း ပျံ့နှံ့၏၊
၄။ တွေဝေ၍ သေရ၏၊
၅။ သေပြီး နောက်၌ ငရဲသို့ ရောက်၏။ မှတ်ချက်။ ။ကာယသုစရိုက် စသော ကုသိုလ်ကံ၌ အကျိုး အာနိသင် (၅) ပါး- ကို အပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၅။)♦
ကာယဒုစရိုက် စသော အကုသိုလ်ကံ၌ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မကြည်ညိုသော သူတို့သည် မကြည်ညိုကုန်၊
၂။ ကြည်ညိုကုန်ပြီးသော သူတို့အား အကြည်ညို ပျက်၏၊
၃။ ဘုရားရှင်၏ သာသနာကို မပြုအပ်သည် ဖြစ်၏၊
၄။ နောင်လာနောက်သားတို့ ဒိဋ္ဌာနုဂတိသို့ မလိုက်၊
၅။ ထိုသူ၏ စိတ်သည် မကြည်လင်။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၅။)♦
ကာယဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ၅ ပါး
၁။ အာယူဟနသမင်္ဂီ- ကုသိုလ်ကံ အကုသိုလ်ကံကို အားထုတ် မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ စေတနာသမင်္ဂီ- ကုသိုလ်ကံ အကုသိုလ်ကံစေတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ ကမ္မသမင်္ဂီ- ရှေး၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ ဝိပါကသမင်္ဂီ- အကျိုး ပေးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၅။ ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂီ- နိမိတ်ထင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆၄။)♦
ကာယပါဂဗ္ဘိယ ကိုယ်ဖြင့်လွန်ကျူးမှု မပြုအပ်သည့်ဌာန ၈ မျိုး
၁။ သံဃာ့ပရိသတ်အလယ်၊
၂။ ဂိုဏ်းပရိသတ်အလယ်၊
၃။ သီတင်းကြီး ထေရ်ကြီးဝါကြီး ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ရှေ့၊
၄။ ဆွမ်းစား ဇရပ်၊
၅။ ရေချိုးအိမ်၊
၆။ ရေချိုးဆိပ်၊
၇။ ဆွမ်းခံသွားရာ လမ်း၊
၈။ မြို့တွင်း ရွာတွင်း ဝင်ရာအခါ တို့၌ ကိုယ်ဖြင့် ရိုင်းရိုင်းစိုင်းစိုင်း မပြုလုပ်ရ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၅။) (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၂၀၆။)♦
ကာယမောနေယျ ၇ မျိုး
၁။ ကာယဒုစရိုက် သုံးပါးကို ပယ်ခြင်း၊
၂။ ကာယသုစရိုက် သုံးပါး၊
၃။ ကိုယ်ဟူသော အာရုံ၌ သိသော ဉာဏ်၊
၄။ ကိုယ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၊
၅။ ကိုယ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်၊
၆။ ကိုယ်၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်း၊
၇။ ကာယသင်္ခါရ ချုပ်ခြင်းရှိသော စတုတ္ထဈာန်သမာပတ်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၈၆။)♦
ကာယဝိညေယျဖောဋ္ဌဗ္ဗ ၂ မျိုး
၁။ သေဝိတဗ္ဗ ကာယဝိညေယျဖောဋ္ဌဗ္ဗ- ကာယဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်ယုတ်လျော့၍ ကုသိုလ်တိုးပွားလာသဖြင့် မှီဝဲ အပ်သော ကာယဝိညေယျဖောဋ္ဌဗ္ဗ၊
၂။ အသေဝိတဗ္ဗကာယဝိညေယျဖောဋ္ဌဗ္ဗ- ကာယဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို မှီဝဲသောပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်တိုးပွား၍ ကုသိုလ်ယုတ်လျော့ သွားသဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော ကာယဝိညေယျဖောဋ္ဌဗ္ဗ။ (ဒီ၊၂၊၂၂၅။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၂၅၂။)♦
ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ် ၆ ယောက်
၁။ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ သကဒါဂါမိမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ အနာဂါမိမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၅။ အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၆။ အရဟတ္တမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၇၃။) (မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၁။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၄၇။)♦
ကာယသမာစာရ ၂ မျိုး
၁။ သေဝိတဗ္ဗကာယသမာစာရ- ဤကာယသမာစာရကို မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်တရားများ ယုတ်လျော့၍ ကုသိုလ်တရားများ တိုးပွားလာသဖြင့် မှီဝဲအပ်သော ကာယ သမာစာရ၊
၂။ အသေဝိတဗ္ဗကာယသမာစာရ- ဤကာယသမာစာရကို မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်တရားများတိုးပွား၍ ကုသိုလ်တရားများ ယုတ်လျော့သွားသဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော ကာယသမာစာရ။ (ဒီ၊၂၊၂၂၃။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၆၁။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၂၅၀။)♦
ကာယသံသဂ္ဂ သိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၅ မျိုး
၁။ လူမိန်းမ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ လူမိန်းမဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊
၃။ ကိုယ်ဖြင့် နှီးနှောသုံးသပ်ခြင်း၌ တပ်ခြင်း၊
၄။ ထိုကာယသံသဂ္ဂရာဂကြောင့် အားထုတ်ခြင်း၊
၅။ လက်ကို ကိုင်ခြင်း အစရှိသည်သို့ ရောက်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၂၂။) (ဝိမတိ၊၁၊၂၆၄။)♦
ကာယသုစရိုက် ၃ ပါး
၁။ သူ့အသက်ကို မသတ်ခြင်း၊
၂။ သူ့ဥစ္စာကို မခိုးခြင်း၊
၃။ သူ့သားမယားကို မလွန်ကျူး မပြစ်မှားခြင်း။ (မ၊၁၊၃၅၇။) (မ၊၁၊၃၆၃။) (မ၊မြန်၊၁။၃၆၈။) (မ၊မြန်၊၁။၃၆၈။)♦
ကာယသုစရိုက် စသော ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးအာနိသင် ၅ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်ကို မစွပ်စွဲခြင်း၊
၂။ ပညာရှိတို့ မကဲ့ရဲ့ခြင်း၊
၃။ ကောင်းသောသတင်း ကျော်စောပျံ့နှံ့ခြင်း၊
၄။ မတွေဝေဘဲ သေရခြင်း၊
၅။ သေလွန်ပြီးနောက် နတ်ပြည်နတ်ရွာသို့ ရောက်ရခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၅။)♦
ကာယသုစရိုက်စသော ကုသိုလ်ကံ၌ အကျိုးအာနိသင် ၅ ပါး
၁။ မကြည်ညိုသော သူတို့ ကြည်ညိုကုန်ခြင်း၊
၂။ ကြည်ညိုပြီးသူတို့ အလွန်ကြည်ညိုကုန်ခြင်း၊
၃။ ဘုရား သာသနာတော်ကို ပြုအပ်သည် မည်ခြင်း၊
၄။ နောင်လာနောက်သားတို့ ဒိဋ္ဌာနုဂတိသို့ လိုက်ကုန်ခြင်း၊
၅။ ထိုသူ၏ စိတ် ကြည်လင်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၅။)♦
ကာယအစု ၇ ပါး
၁။ မြေအစု၊
၂။ ရေအစု၊
၃။ မီးအစု၊
၄။ လေအစု၊
၅။ ချမ်းသာ၊
၆။ ဆင်းရဲ၊
၇။ အသက်။ (သံ၊၂၊၁၇၃။) (သံ၊မြန်၊၂။၁၆၄။)♦
ကာယာနုပဿနာ ၁၄ မျိုး
၁။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ရှုခြင်း (အာနာပါနဿတိ)၊
၂။ ဣရိယာ ပုထ်ကို ရှုခြင်း (ဣရိယာပထ)၊
၃။ သတိသမ္ပဇဉ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်း (သတိသမ္ပဇည)၊
၄။ စက်ဆုပ် ဖွယ်ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း (ပဋိကူလမနသိကာရ ၃၂ ကောဋ္ဌာသကမ္မဋ္ဌာန်း)၊
၅။ ရေ မြေ လေ မီး ဓာတ်ကြီးလေးပါးဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (ဓာတုမနသိကာရ)၊
၆။ သူသေကောင် ကိုးမျိုးကို ဆင်ခြင်ခြင်း (နဝသိဝထိကအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း)။ (ဒီ၊၂၊၂၃၁။) (ဒီ၊၂၊၂၃၆။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၆၃။) (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၇၈။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၂၆၀၊၂၆၃။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၂၆၀၊၂၆၃။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၆၇၂။)♦
ကာယာနုပဿနာကို ပွားများထိုက်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၆ ပါး
၁။ အလုပ်အကိုင်သစ်၌ မွေ့လျော်မှုကို ပယ်ခြင်း၊
၂။ စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်မှုကို ပယ်ခြင်း၊
၃။ အိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော် မှုကို ပယ်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်းအသင်း၌ မွေ့လျော်မှုကို ပယ်ခြင်း၊
၅။ မျက်စိစသော ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးကို ပိတ်ထားခြင်း၊
၆။ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၉၁။)(အံ၊မြန်၊၂။၄၉၆။)♦
ကာယာနုပဿနာကို မပွားများထိုက်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၆ ပါး
၁။ အလုပ်အကိုင်အသစ်၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၂။ စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၃။ အိပ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၄။ အပေါင်း အသင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊
၅။ မျက်စိစသော ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးကို ပိတ်မထားခြင်း၊
၆။ စားဖွယ် သောက်ဖွယ်တို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၉၁။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၉၅။)♦
ကာလ ၃ ပါး
၁။ အတိတ်ကာလ၊
၂။ အနာဂတ်ကာလ၊
၃။ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ။ (ဒီ၊၃၊၁၈၁။) (ခုဒ္ဒက၊၂၃၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၁။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂၁၆။)♦
ကာလဒါန ၅ မျိုး
၁။ ဧည့်သည် အာဂန္တုကအား ပေးလှူခြင်း၊
၂။ ခရီးသည်အား ပေးလှူခြင်း၊
၃။ လူနာအား ပေးလှူခြင်း၊
၄။ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော အခါ၌ ပေးလှူခြင်း၊
၅။ ကောက်ဦး သစ်သီးဦးတို့ကို သီလရှိသူတို့အား ရှေးဦးစွာ ပေးလှူခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၄။)♦
ကာလမရဏ ၃ မျိုး
၁။ ပုညက္ခယမရဏ- အသက်တမ်း ကျန်သေးသော်လည်း ကုသိုလ်ကံ ကုန်သောကြောင့် သေရခြင်း၊
၂။ အာယုက္ခယမရဏ- ကုသိုလ်ကံ ကျန်သေးသော်လည်း အသက်တမ်း ကုန်သောကြောင့် သေရခြင်း၊
၃။ ဥဘယက္ခယမရဏ- အသက်တမ်းနှင့် ကုသိုလ်ကံ နှစ်ပါးစုံ ကုန်ခြင်းကြောင့် သေရခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၂၂။)♦
ကာလသုံးပါးတို့နှင့် ယှဉ်သော ပစ္စည်း ၃ ပစ္စည်း
၁။ အာရမ္မဏပစ္စည်း၊
၂။ အဓိပတိပစ္စည်း၊
၃။ ဥပနိဿယပစ္စည်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၃။)♦
ကာလအပိုင်းခြား မရှိသော ဌာန ၇ မျိုး
၁။ ပထမ အပ္ပနာစိတ်၊
၂။ လောကီအဘိညာဉ်၊
၃။ မဂ်စိတ် လေးခု၊
၄။ မဂ္ဂါနန္တရဖိုလ်ဇော လေးခု၊
၅။ ရူပဘုံ အရူပဘုံတို့၌ ဘဝင်ဖြစ်သော ဈာန်စိတ်၊
၆။ နိရောဓသမာပတ်အား ကျေးဇူးပြုသော နေဝသညာနာသညာယတန ဈာန်စိတ်၊
၇။ နိရောဓ သမာပတ်မှထသော အနာဂါမ်, ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖလသမာပတ်။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၅။)♦
ကာလိက ၄ ပါး
၁။ ရဟန်းတို့ နံနက်အချိန်၌သာ သုံးဆောင်ထိုက်သော အာဟာရ (ယာဝကာလိက)၊
၂။ တစ်နေ့တစ်ညဉ့်သာ သုံးဆောင်ထိုက်သော အာဟာရ (ယာမကာလိက)၊
၃။ ခုနစ်ရက် အတွင်း သုံးဆောင်ထိုက်သော အာဟာရ (သတ္တာဟကာလိက)၊
၄။ တစ်သက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်ထိုက်သော အာဟာရ (ယာဝဇီဝက) ။ (ဝိ၊၅၊၂၂၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၄။)♦
ကာလိင်္ဂတိုင်း၌ ဖြစ်သော ဘေး ၃ မျိုး
၁။ မိုးမရွာ, မိုးခေါင်ဘေး၊
၂။ ငတ်မွတ်ဘေး၊
၃။ ရောဂါဘေး။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၃၁။)♦
ကာသိတိုင်း၌ ဖြစ်သော ပုဆိုး ၃ မျိုး
၁။ အသစ်ဖြစ်၍ အဆင်းလည်းလှ အတွေ့အထိလည်း နူးညံ့ ပြီးလျှင် အဖိုးများစွာထိုက်တန်သော ကာသိတိုင်းဖြစ်ပုဆိုး၊
၂။ အလယ်အလတ် တစ်ပတ်နွမ်း ဖြစ်၍ အဆင်းလည်းလှလျက် အတွေ့အထိလည်း နူးညံ့ပြီးလျှင် အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်သော ကာသိတိုင်းဖြစ်ပုဆိုး၊
၃။ ဟောင်းနွမ်းသည်ဖြစ်၍ အဆင်းလည်း လှလျက် အတွေ့အထိလည်း နူးညံ့ပြီးလျှင် အဖိုးများစွာထိုက်တန်သော ကာသိတိုင်းဖြစ်ပုဆိုး။ (အဘိ၊ပု၊၁၃၈။) (အဘိ၊ပု၊ မြန်။၄၁။)♦
ကာသိတိုင်းဖြစ် ပုဆိုးနှင့် တူသော ရဟန်း ၃ မျိုး
၁။ ရဟန်းသစ်သည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍ ကောင်းသော အကျင့်ရှိခြင်းဟုဆိုအပ်သော အဆင်းလှခြင်း, ထိုသီလဝန္တ ရဟန်းသစ်၏ အယူသို့ အတုလိုက်၍ မှီဝဲဆည်းကပ်သော သူတို့အား စီးပွားဖြစ်ခြင်း, ချမ်းသာခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နူးညံ့သော အတွေ့အထိရှိခြင်း, ထိုသီလဝန္တရဟန်းသစ်အား ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းသူတို့အတွက် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားခြင်းအားဖြင့် အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်ခြင်း ဟူသော ကာသိကဝတ္ထူပမရဟန်း၊
၂။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော မဇ္ဈိမရဟန်းသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ကောင်းသော အကျင့်ရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဆင်းလှခြင်း, ထိုသီလဝန္တ မဇ္ဈိမရဟန်း၏ အယူသို့ အတုလိုက်၍ မှီဝဲဆည်းကပ်ကြကုန်သော သူတို့အား စီးပွားဖြစ်ခြင်း, ချမ်းသာခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နူးညံ့သော အတွေ့အထိရှိခြင်း, ထိုသီလဝန္တ မဇ္ဈိမရဟန်းအား ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းသူတို့အတွက် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားခြင်းအားဖြင့် အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်ခြင်းဟူသော ကာသိကဝတ္ထူပမရဟန်း၊
၃။ မထေရ်ကြီးဖြစ်သော ရဟန်းသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ကောင်းသော အကျင့်ရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဆင်းလှခြင်း, ထိုသီလဝန္တမထေရ်ကြီး၏ အယူသို့ အတုလိုက်၍ မှီဝဲဆည်းကပ်ကြကုန်သော သူတို့အား စီးပွား ဖြစ်ခြင်း, ချမ်းသာခြင်းဟုဆိုအပ်သော နူးညံ့သော အတွေ့အထိ ရှိခြင်း၊ ထိုသီလဝန္တမထေရ် ကြီးအား ပစ္စည်းလေးပါးလှူဒါန်းသူတို့အတွက် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားခြင်းအားဖြင့် အဖိုး များစွာ ထိုက်တန်ခြင်းဟူသော ကာသိကဝတ္ထူပမရဟန်း။ (အဘိ၊ပု၊၁၃၉။)(အဘိ၊ပု၊မြန်။၄၂။)♦
ကာဠာသောကမင်း၏သားတော် ၁၀ ယောက်
၁။ ဘဒ္ဒသေနမင်းသား၊
၂။ ကောရဏ္ဍ ဝဏ္ဏမင်းသား၊
၃။ မင်္ကုရမင်းသား၊
၄။ သဗ္ဗဉ္ဇဟမင်းသား၊
၅။ ဇာလိကမင်းသား၊
၆။ ဥဘကမင်းသား၊
၇။ သဉ္ဇယ မင်းသား၊
၈။ ကောရဗျမင်းသား၊
၉။ နန္ဒိဝဍ္ဎနမင်းသား၊
၁၀။ ပဉ္စမကမင်းသား။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၁၅၉။)♦
ကိကီမင်းကြီး၏ သမီးတော် ၇ ယောက်
၁။ သမဏီ၊
၂။ သမဏ ဂုတ္တာ၊
၃။ ဘိက္ခုနီ၊
၄။ ဘိက္ခုဒါယိကာ၊
၅။ ဓမ္မာ၊
၆။ သုဓမ္မာ၊
၇။ သံဃဒါယိကာ။ (အပ၊၂၊၂၂၄။) (အပ၊၂၊၂၃၃။) (အပ၊၂၊၂၃၇။) (အပ၊၂၊၂၄၁။) (အပ၊၂၊၂၄၅။) (အပ၊၂၊၂၄၉။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၁။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၂၄၃။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။)♦
ကိကီမင်းကြီး၏သမီးများ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော အမျိုးသမီး ၇ ယောက်
၁။ ခေမာ၊
၂။ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ၊
၃။ ပဋာစာရာ၊
၄။ ဘဒ္ဒါကုဏ္ဍလကေသာ၊
၅။ ကိသာဂေါတမီ၊
၆။ ဓမ္မဒိန္နာ၊
၇။ ဝိသာခါ။ (အပ၊၂၊၂၂၄။) (အပ၊၂၊၂၃၃။) (အပ၊၂၊၂၃၇။) (အပ၊၂၊၂၄၁။) (အပ၊၂၊၂၄၅။) (အပ၊၂၊၂၄၉။)(အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၁။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။)(အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၂၁၆။)♦
ကိစ္စ ၂ မျိုး
၁။ အကျိုးရှိသော ကိစ္စ၊
၂။ အကျိုးမရှိသော ကိစ္စ။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၅။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၈၄။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်း ၄ ပါး
၁။ အပလောကနကံ- သံဃာအား ပန်ကြားရသော ဝိနည်းကံ၊
၂။ ဉတ္တိကံ- သံဃာအား ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော ဝိနည်းကံ၊
၃။ ဉတ္တိဒုတိယကံ- ဉတ်လျှင် နှစ်ကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော ဝိနည်းကံ၊
၄။ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ- ဉတ်လျှင် လေးကြိမ်မြောက်ရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေအပ်သော ဝိနည်းကံ။ (ဝိ၊၄၊၂၁၂။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၀၈။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်း ငြိမ်းအေးကြောင်း သမထ ၁ ပါး
၁။ သမ္မုခါဝိနယ သမထ- မျက်မှောက်၌ အဓိကရုဏ်းငြိမ်းကြောင်းတရား။ (ဝိ၊၅၊၁၉၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၈၀။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၂၆။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းကြောင့် သင့်သော အာပတ် ၅ မျိုး
၁။ နှင်ထုတ်အပ်သော ရဟန်းသို့ အတုလိုက်သော ရဟန်းမိန်းမသည် သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် ဆုံးမပါလျက် အယူကို မစွန့်အံ့၊ ဉတ်၏ အဆုံး၌ ဒုက္ကဋ် အာပတ်သို့ ရောက်၏။၂။ ကမ္မဝါစာ နှစ်ကြိမ်တို့၏ အဆုံး၌ ထုလ္လစ္စဉ်း အာပတ်သို့ ရောက်၏၊
၄။ သံဃာကို သင်းခွဲသော ရဟန်းသို့ အတုလိုက်သော ရဟန်းသည် သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် ဆုံးမပါလျက် အယူကို မစွန့်အံ့၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သို့ ရောက်၏၊
၅။ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဉတ်ကမ္မဝါစာဖြင့် ဆုံးမပါလျက် ယုတ်ညံ့သော အယူကို မစွန့်အံ့၊ ပါစိတ်အာပတ်သို့ ရောက်၏။ (ဝိ၊၅၊၁၈၁။) (ဝိ၊၅၊၂၆၉။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၆၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၅၆၊၃၆၃။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းကို မငြိမ်းစေနိုင်သော သမထ ၆ ပါး
၁။ ယေဘုယျသိကာ သမထ- ဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ် များရာသို့ လိုက်၍ဆုံးဖြတ်ရသော ဝိနည်းကံ၊
၂။ သတိဝိနယ သမထ-ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား သတိပေးရသော ဝိနည်းကံ၊
၃။ အမူဠှဝိနယ သမထ- ရူးသွပ်သော ရဟန်းအား သတိရခိုက် ပေးရသော ဝိနည်းကံ၊
၄။ ပဋိညာတကရဏ သမထ- ဝန်ခံသဖြင့် ပြုအပ်သော ဝိနည်းကံ၊
၅။ တဿ ပါပိယသိကာ သမထ- ယုတ်မာသော ရဟန်းအား ပြုရသော ဝိနည်းကံ၊
၆။ တိဏ ဝတ္ထာရက သမထ- မစင်ကို မြက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ အာပတ်ကို ဖုံးဖိထားရသော ဝိနည်းကံ။ (ဝိ၊၅၊၁၈၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၇၀-၂၇၁။)(ဝိ၊၅၊၁၈၇။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၇၁။)(ဝိ၊၅၊၁၉၈။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၈၂။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းနှင့် တူသော အဖို့ရှိသော သမထ ၁ ပါး
၁။ သမ္မုခါဝိနယ သမထ- မျက်မှောက်၌ အဓိကရုဏ်း ငြိမ်းကြောင်းတရား။ (ဝိ၊၅၊၁၈၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၇၁။)♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းနှင့် မဆက်ဆံသော သမထ ၆ ပါး
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းကို မငြိမ်းစေနိုင်သော သမထ ၆ ပါးနှင့်တူသည်။ ♦
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းမှ တစ်ပါးသော အဖို့ရှိသော သမထ ၆ ပါး
ကိစ္စာဓိကရုဏ်းကို မငြိမ်းစေနိုင်သော သမထ ၆ ပါးနှင့်တူသည်။ ♦
ကိတ္တိမလောဟ ၃ မျိုး
၁။ ကြေးဖြူ၊
၂။ ခဲပုပ်, တေး၊
၃။ ခပ်ပြာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၀။)♦
ကိန္နရာတို့ စကားမပြောခြင်း၏ အကျိုးထူး ၂ မျိုး
၁။ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ငါတို့ မပြော မဆိုမိစေခြင်း အကျိုးထူး၊
၂။ သူတစ်ပါးတို့ကို ငါတို့ မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့် မစွပ်စွဲမိ စေခြင်း အကျိုးထူး။ (အံ၊၁၊၇၇။) (အံ၊မြန်၊၁။၉၁။)♦
ကိရိယာဟိတ် ဘုံအထူးအားဖြင့် ၃ ပါး
၁။ ကာမာဝစရကြိယာဟိတ်၊
၂။ ရူပါဝစရကြိယာဟိတ်၊
၃။ အရူပါဝစရကြိယာဟိတ်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၇။)♦
ကိလေသဘူမိ ၄ ပါး
၁။ အနုသယဘူမိ- ကိန်းအောင်းသော အခိုက်အတန့်၊
၂။ ပရိယုဋ္ဌာနဘူမိ- ထက်ဝန်းကျင် ထကြွထိုးကျင့်သော အခိုက်အတန့်၊
၃။ သံယောဇနဘူမိ- နှောင်ဖွဲ့ တွယ်တာသော အခိုက်တန့်၊ ဥပါဒါနဘူမိ- ပြင်းစွာစွဲလန်းသော အခိုက်တန့်။ (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၃၉။)♦
ကိလေသဝဋ် ၃ မျိုး
၁။ မသိခြင်း အဝိဇ္ဇာ၊
၂။ ကပ်ငြိခြင်း တဏှာ၊
၃။ စွဲလမ်းခြင်း ဥပါဒါန်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၄။)♦
ကိလေသဝတ္ထု ၁၀ မျိုး
၁။ အာဟာရ ၄ မျိုး၊
၂။ ဝိပလ္လာသ ၄ မျိုး၊
၃။ ဥပါဒါန် ၄ မျိုး၊
၄။ ယောဂ ၄ မျိုး၊
၅။ ဂန္ထ ၄ မျိုး၊
၆။ အာသဝ ၄ မျိုး၊
၇။ ဩဃ ၄ မျိုး၊
၈။ သလ္လ ၄ မျိုး၊
၉။ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ ၄ မျိုး၊
၁၀။ အဂတိဂမန ၄ မျိုး။ (နေတ္တိ၊ဝိဘာ၊၂၆၄။)♦
ကိလေသာ ၁၀ မျိုး
၁။ လောဘ- လိုချင်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသ- ပြစ်မှားခြင်း၊
၃။ မောဟ- တွေဝေခြင်း၊
၄။ မာန- မာန်ထောင်ခြင်း၊
၅။ ဒိဋ္ဌိ- အယူမှားခြင်း၊
၆။ ဝိစိကိစ္ဆာ- ယုံမှားတွေးတောခြင်း၊
၇။ ထိန- ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊
၈။ ဥဒ္ဓစ္စ- ပျံ့လွင့်ခြင်း၊
၉။ အဟိရီက- အရှက်မရှိခြင်း၊
၁၀။ အနောတ္တပ္ပ- အကြောက်အလန့်မရှိခြင်း။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂။) (အဘိ၊ဓ၊၂၄၃။) (အဘိ၊ဓ၊၂၉၁။) (အဘိ၊ဝိ၊၃၅၄။) (အဘိ၊ဝိ၊၄၀၅။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၁၂။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၄၅၀၊၅၅၉။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၄၃၈။)♦
ကိလေသာ ၃ မျိုး
၁။ လောဘ၊၂။ ဒေါသ၊၃။မောဟ။ (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁၃။)♦
ကိလေသာ ၈ မျိုး
၁။ ငြင်းခုံခြင်း (ကလဟ)၊
၂။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း (ဝိဝါဒ)၊
၃။ ငိုကြွေးခြင်း (ပရိဒေဝ)၊
၄။ စိုးရိမ်ခြင်း (သောက)၊
၅။ ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ)၊
၆။ မာန်မူခြင်း (မာန)၊
၇။ အလွန် မာန်မူခြင်း (အတိမာန)
၈။ ချောပစ်ကုန်းတိုက်ခြင်း (ပေသုည)။ (မဟာနိ၊၁၉၈။)♦
ကိလေသာကို ခါထုတ် ဖျက်ဆီးတတ်သော တရား ၅ ပါး
ဓုတဓမ္မ ၅ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိလေသာခေါင်းပါးပုံ ၂ မျိုး
၁။ ရံခါရံခါ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ကိလေသာထကြွမှု ဖြစ်မှု အားနည်းခြင်း။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၇။) (မ၊၁၊၅၀။) (မ၊မြန်၊၁။၅၅။)♦
ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ပြုကြောင်းတရား ၄၄ ပါး
စိတ်၏အညစ်အကြေးများကို ခွာခြစ်ကြောင်း တရား ၄၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ၄ ယောက်
၁။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အားထုတ်ပြီး ကိလေသာ တို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေပြီးနောက်၌ အားထုတ်ပြီး ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အားမထုတ်ဘဲ ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေပြီးနောက်၌ အားမထုတ်ဘဲ ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၄၇၃။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၈၇။)♦
ကိလေသာတို့၏ အကြောင်း ၁၀ ပါး
ကိလေသဝတ္ထု ၁၀ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိလေသာတို့ကို ဖောက်ခွဲကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ ကာမတို့ကိုလည်းကောင်း ကာမတို့၏ ဖြစ်ကြောင်း ကာမတို့၏ ထူးသောအဖြစ် ကာမတို့၏အကျိုး ကာမတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှု, ကာမ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကိုလည်းကောင်း သိခြင်း၊
၂။ ဝေဒနာတို့ကို လည်းကောင်း, ဝေဒနာတို့၏ဖြစ်ကြောင်း, ဝေဒနာတို့၏ ထူးသောအဖြစ်, ဝေဒနာတို့၏ အကျိုး, ဝေဒနာတို့၏ချုပ်ငြိမ်းမှု ဝေဒနာတို့၏ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ကိုလည်းကောင်း သိခြင်း၊
၃။ သညာတို့ကိုလည်းကောင်း သညာတို့၏ဖြစ်ကြောင်း, သညာတို့၏ ထူးသော အဖြစ်, သညာတို့၏ အကျိုး, သညာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှု, သညာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကိုလည်းကောင်း သိခြင်း၊
၄။ အာသဝေါတရားတို့ကိုလည်းကောင်း, အာသဝတရား တို့၏ ဖြစ်ကြောင်း, အာသဝတရားတို့၏ ထူးသောအဖြစ် အာသဝတရားတို့၏ အကျိုး, အာသဝ တရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှု အာသဝတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကို လည်းကောင်း သိခြင်း၊
၅။ ကံကိုလည်းကောင်း, ကံတို့၏ဖြစ်ကြောင်း, ကံတို့၏ ထူးသော အဖြစ်၊ ကံတို့၏အကျိုး, ကံတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှု, ကံတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကို လည်းကောင်း သိခြင်း၊
၆။ ဒုက္ခကိုလည်းကောင်း, ဒုက္ခတို့၏ ဖြစ်ကြောင်း, ဒုက္ခတို့၏ ထူးသောအဖြစ်, ဒုက္ခတို့၏အကျိုး, ဒုက္ခတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှု, ဒုက္ခတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကိုလည်းကောင်း သိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၅၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၅၁။)♦
ကိလေသာနည်းပါးပုံ ၂ မျိုး
၁။ ရံဖန်ရံခါ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ထကြွခြင်း၏ နုံ့ခြင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၁။)♦
ကိလေသာပယ်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ကိလေသာအစဉ်အားဖြင့် ပယ်ခြင်း၊
၂။ မဂ်တို့၏ အစဉ်အားဖြင့် ပယ်ခြင်း။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၅။)♦
ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း ၅ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း သီတင်းသုံးဖော် တို့သည်လည်းကောင်း ရဟန်းအား တရားဟော၏၊ ထိုတရား၌ အနက်ပါဠိကို သိ၏၊ ဝမ်းမြောက်၏၊ နှစ်သိမ့်မှု ပီတိ ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်အပေါင်း ငြိမ်းအေး၏၊ ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိဖြင့် စိတ်တည်ကြည်၏၊
၂။ ကြားဖူးသင်ဖူးသည့်အတိုင်း တရားကို အကျယ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဟော၏၊ ထိုတရား၌ အနက်ပါဠိကို သိ၏၊ ဝမ်းမြောက်၏၊ နှစ်သိမ့်မှုပီတိ ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်အပေါင်း ငြိမ်းအေး၏၊ ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ စိတ်တည် ကြည်၏၊
၃။ ကြားဖူးသင်ဖူးသည့်အတိုင်း တရားကို အကျယ်အားဖြင့် သရဇ္ဈာယ်၏၊ စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန်ရှု၏၊ ထိုတရား၌ အနက်ပါဠိကို သိ၏၊ ဝမ်းမြောက်၏၊ နှစ်သိမ့်မှုပီတိ ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်အပေါင်း ငြိမ်းအေး၏၊ ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ စိတ်တည်ကြည်၏၊
၄။ သမာဓိနိမိတ်ကို ကောင်းစွာ သင်ယူ၍ နှလုံးသွင်း၏၊
၅။ သမာဓိနိမိတ်ကို ကောင်းစွာ သင်ယူနှလုံးသွင်း ခြင်းကြောင့် တရားတော်၌ အနက်ပါဠိကို သိ၏၊ ဝမ်းမြောက်ရ၏၊ နှစ်သိမ့်မှုပီတိ ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်အပေါင်း ငြိမ်းအေး၏၊ ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ စိတ်တည်ကြည်၏။ (ဒီ၊၃၊၂၀၀-၂၀၁။) (ဒီ၊၃၊၂၃၄။) (အံ၊၂၊၁၇။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၂၃-၂၂၄။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၅၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၃။)♦
ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း ၅ ပါး (တစ်နည်း)
၁။ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် သူတစ်ပါးတို့ ဟောကြားအပ်သော တရားကို နာယူခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် မိမိ ကြားနာအပ်ပြီးသော တရားကို ဟောကြားခြင်း၊
၃။ ကြားနာသင်ယူပြီးသော တရားကို ရွတ်ဖတ် သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၊
၄။ ကြားနာသင်ယူပြီးသော တရားကို အဖန်တလဲလဲ စိတ်ဖြင့် ကြံစည်ခြင်း၊
၅။ ကသိုဏ်းဆယ်ပါး အသုဘဆယ်ပါး စသည်တို့၌ မိမိနှင့်သင့်လျော်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်း။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၃။)♦
ကိလေသာမှ လွတ်သော ဓာတ် ၆ ပါး
ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲသော တရား ၆ ပါး၊ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈ တရား ၆ ပါးတို့နှင့် တူသည်။ ♦
ကိလေသာအားဖြင့် ရောယှက်မှု ၅ မျိုး
၁။ ဒဿနသံသဂ္ဂ= ဝိသဘာဂအာရုံကို မြင်ရ ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကိလေသာအားဖြင့် ရောယှက်မှု၊
၂။ သဝနသံသဂ္ဂ= ဝိသဘာဂ အသံကို ကြားရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကိလေသာအားဖြင့် ရောယှက်မှု၊
၃။ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂ= မိန်းမနှင့် စကားပြောဆိုရယ်မောခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကိလေသာအားဖြင့် ရောယှက်မှု၊
၄။ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂ= မိန်းမပေးသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကိလေသာ အားဖြင့် ရောယှက်မှု၊
၅။ ကာယသံသဂ္ဂ= မိန်းမလက်ကိုကိုင်ခြင်းစသော ကိုယ်လက်နှီးနှော မှုကြောင့်ဖြစ်သော ကိလေသာအားဖြင့် ရောယှက်မှု၊ [သံဋ္ဌ-၌ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂကို ပရိဘောဂ သံသဂ္ဂဟု သုံးထားသည်။] (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၃။)(မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၀။)(ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၁၀။)(သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၂။)(အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၃။)(မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၂၈၉။)(စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၀၂။)(အံ၊ဋီ၊၃၊၃၁၊၂၇၉)♦
ကိုင်လျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်သော ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထု ၁၃ မျိုး
၁။ ပုလဲ၊
၂။ ပတ္တမြား၊
၃။ ကြောင်မျက်ရွဲ၊
၄။ ခရုသင်း၊
၅။ ကျောက်သလင်း၊
၆။ သန္တာ၊
၇။ ပတ္တမြားနီ၊
၈။ ပတ္တမြားပြောက်၊
၉။ စပါး ခုနစ်မျိုး၊
၁၀။ ကျွန်မိန်းမ ကျွန်ယောကျ်ား၊
၁၁။ လယ်ယာမြေ၊
၁၂။ အိမ်ရာ စသော မြေ၊
၁၃။ ပန်းခြံ၊ သစ်သီးခြံ စသည်တို့တည်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၄၀၇။)♦
ကိုယ်၌ဆောင်ထားထိုက်သော တရား ၁၁ ပါး
အတ္တူပနာယိကတရား ၁၁ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိုယ်၌တည်သော တရား (၁၀) ပါး
၁။ အအေး၊
၂။ အပူ၊
၃။ ထမင်းဆာခြင်း၊
၄။ ရေငတ်ခြင်း၊
၅။ ကျင်ကြီး၊
၆။ ကျင်ငယ်၊
၇။ ကိုယ်နှုတ်ကို စောင့်စည်းမှု၊
၈။ အသက်မွေးခြင်းကို စောင့်စည်းမှု၊
၉။ တစ်ဖန် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေမှု၊
၁၀။ ဘဝကို ပြုပြင်သော ကံ။ (အံ၊၃၊၃၂၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၂၄။)♦
ကိုယ်၏ စင်ကြယ်မှု ၃ မျိုး
၁။ တုတ် ဓား လက်နက်များကို ချထားလျက် သနားညှာတာပြီး သူ့အသက် သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ ရွာ၌ ဖြစ်စေ တော၌ ဖြစ်စေ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူလေ့မရှိခြင်း၊
၃။ မာတုရက္ခိတ (အမိစောင့်ရှောက်ထားသူ) စသော မိန်းမဆယ်ဦးတို့၌ ကာမဂုဏ်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့မရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၇၅။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၆၇။)♦
ကိုယ်၏ မစင်ကြယ်မှု ၃ မျိုး
၁။ သနားခြင်းကင်းလျက် သွေးစွန်းလက်ဖြင့် သူ့အသက်ကို သတ်ဖြတ် လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ ရွာ၌ ဖြစ်စေ တော၌ ဖြစ်စေ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူလေ့ရှိခြင်း၊
၃။ မာတုရက္ခိတ အမိစောင့်ရှောက်ထားသူ စသော မိန်းမ ဆယ်မျိုးတို့၌ ကာမဖြင့် မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၇၃။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၆၅။)♦
ကိုယ်၏(ပြင်ပ) လှူဖွယ်ဝတ္ထု ၁၀ ပါး
၁။ အန္န- စားဖွယ်၊
၂။ ပါန- သောက်ဖွယ်၊
၃။ ဝတ္ထ- အဝတ်၊ ၄၊ ယာန- ယာဉ်၊
၅။ မာလာ- ပန်း၊
၆။ ဂန္ဓ- နံ့သာ၊
၇။ ဝိလေပန- နံ့သာမှုန့်၊
၈။ သေယျာ- အိပ်ရာ၊
၉။ အာဝသထ- နေစရာ၊
၁၀။ ပဒီပေယျ- ဆီမီး။ (သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၂၇၃။)♦
ကိုယ်ခန္ဓာ အပြစ် ၆ မျိုး
၁။ အလွန် အရပ်ရှည်ခြင်း၊
၂။ အလွန် အရပ်ပုခြင်း၊
၃။ အလွန် ပိန်ခြင်း၊
၄။ အလွန် ဝခြင်း၊
၅။ အလွန် အသားမဲခြင်း၊
၆။ အလွန် အသားဖြူခြင်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၅၉။)♦
ကိုယ်တွင်း၌ ဖြစ်သော အကျိုးမဲ့ကြောင်း တရား ၃ ပါး
၁။ လိုချင်မှု လောဘ၊
၂။ အမျက်ထွက်မှု ဒေါသ၊
၃။ တွေဝေမှု မောဟ။ (သံ၊၁၊၇၀။) (သံ၊၁၊၉၈။) (သံ၊မြန်၊၁။၆၉၊၉၅။) (သံ၊မြန်၊၁။၆၉၊၉၅။)♦
ကိုယ်တိုင်တောင်းသော ပဲခွပ် စသည်ဖြင့် ကျောင်းဆောက်ခြင်းကြောင့် သင့်သော အာပတ် ၃ ပါး
၁။ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊
၂။ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်၊
၃။ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်။ (ဝိ၊မြန်၊၅။၁၃၁။) (ဝိ၊၅၊၉၀။)♦
ကိုယ်တိုင်သတ်ခြင်း၌ ပယောဂ ၂ မျိုး
၁။ ဥဒ္ဒိဿ- ရည်ရွယ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော ပယောဂ၊
၂။ အနုဒ္ဒိဿ- မရည်ရွယ်ဘဲ ဖြစ်သွားသော ပယောဂ၊ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၃။)♦
ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာမဟုတ်သော ကံ ၁၀ မျိုး
၁။ ကာယဒုစရိုက် ၃ မျိုး၊
၂။ ဝစီဒုစရိုက် ၄ မျိုး၊
၃။ မနော ဒုစရိုက် ၃ မျိုး ပေါင်း ၁၀ မျိုး။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၇။)♦
ကိုယ်ဖြင့် ရုန့်ရင်းကြမ်းကြုတ်စွာ မပြုအပ်သည့်ဌာန ၈ မျိုး
ကာယပါဂဗ္ဘိယ မပြုအပ်သည့် ဌာန ၈ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိုယ်လက် နှီးနှောခြင်းကြောင့် သင့်သော အာပတ် ၅ မျိုး
၁။ ဘိက္ခုနီမသည် ယောက်ျားနှင့် ကိုယ်လက် နှီးနှောခြင်းကြောင့် ပါရာဇိကအာပတ်၊
၂။ ရဟန်းသည် မိန်းမနှင့် ကိုယ်လက် နှီးနှောခြင်းကြောင့် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်၊
၃။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ကိုယ်နှင့်ဆက်စပ်နေသောဝတ္ထုဖြင့် နှီးနှော ခြင်းကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်၊
၄။ ပစ်လွှတ်အပ်သောဝတ္ထုဖြင့် ကိုယ်နှင့် ဆက်စပ် နေသောဝတ္ထုကို နှီးနှောခြင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊
၅။ လက်ချောင်းတို့ဖြင့် ကလိထိုး၍ ကစားခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၂၆။)♦
ကိုယ်ဝန်တည်ကြောင်း ၃ ပါး
၁။ မိဘနှစ်ပါးတို့ ကူးလူးဆက်ဆံပြီးခြင်း၊
၂။ မိခင်သည် ဥတုလာပြီးစ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ကိုယ်ဝန်တည်မည့် သတ္တဝါသည် မိခင်ဝမ်းဗိုက်သို့ ရှေးရှုတည်ခြင်း။ (မ၊၁၊၃၃၂။) (မ၊၂၊၃၆၃။) (မိလိန္ဒ၊၁၂၇။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၁။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆၂။) (မ၊မြန်၊၁။၃၄၃။) (မ၊မြန်၊၂။၃၆၇။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၁၃၇။)♦
ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း အကြောင်း ၄ ပါး
၁။ ကံ၏ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၊
၂။ ဘဝယောနိ၏ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၊
၃။ အမျိုးဇာတ်၏ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၊
၄။ ဆုတောင်းပတ္ထနာ၏ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် ကိုယ်ဝန် တည်ခြင်း။ (မိလိန္ဒ၊၁၃၀။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၁၄၁။)♦
ကိုယ်ဝန်ပျက်ကြောင်း ၃ မျိုး
၁။ လေကြောင့် ကိုယ်ဝန်ပျက်ခြင်း၊
၂။ ပိုးငယ်ကြောင့် ကိုယ်ဝန် ပျက်ခြင်း၊
၃။ ကံကြောင့် ကိုယ်ဝန်ပျက်ခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၁။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၇၄။)♦
ကိုယ်ဝန်မတည်ကြောင်း ၂ ပါး
၁။ ပိုးကြောင့် မတည်ခြင်း- ပါဏကေဟိ၊၂။ လေဖျက် ခြင်းကြောင့် မတည်ခြင်း- ဝါတကုပ္ပေဟိ။ (မဟာနိ၊၂၉၈။)♦
ကိုယ်ဝန်ယူခြင်း အကြောင်း ၈ မျိုး
၁။ အဇ္ဈာစာရ- မိန်းမ,ယောကျ်ား နှစ်ဦးတို့ မေထုန် လွန်ကြူးခြင်း၊
၂။ ကာယသံသဂ္ဂ- ဥတုပန်းပွင့်ချိန် (ရာသီလာချိန်) ၌ ကိုယ်လက် နှီးနှောခြင်း၊
၃။ စောဠဂ္ဂဟဏ- သုက်သွေးရှိသော အဝတ်ကို အင်္ဂါဇာတ်၌ ထည့်ခြင်း၊
၄။ အသုစိပါန- သုက်သွေးကို သောက်ခြင်း၊ ၅။နာဘိပရာမသန- မိန်းမ၏ ဆန္ဒရာဂကြောင့် ချက်ကို သုံးသပ်ခြင်း၊
၆။ ရူပဒဿန- ဥတုလာချိန်၌ ဆန္ဒရာဂဖြင့် ယောကျ်ားကို တစိမ့်စိမ့်ကြည့်ခြင်း၊
၇။ သဒ္ဒသဝန- ဥတုလာချိန်၌ ယောကျ်ားအသံကို ကြားခြင်း၊
၈။ ဂန္ဓဃာယန- ဥတုလာချိန်၌ ယောကျ်ား၏ အနံ့ကို ရှူရှိုက်ခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၀။)♦
ကိုယ်အကျင့် ၂ ပါး
ကာယသမာစာရ ၂ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကိုယ်အကျင့် ၂ မျိုး
၁။ စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်၊
၂။ မစင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်။ (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၄။)♦
ကိုယ်အကျင့် ၃ မျိုး (မကောင်းမှု ဆုတ်ယုတ်၍ ကောင်းမှု တိုးပွားသော ကိုယ်အကျင့် ၃ မျိုး)
၁။ သူ့အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၂။ အရှင်မပေးသော သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။ (မ၊၃၊၉၄။) (မ၊မြန်၊၃။၉၉။)♦
ကိုယ်အကျင့် ၃ မျိုး (မကောင်းမှု တိုးပွား၍ ကောင်းမှု ဆုတ်ယုတ်သော ကိုယ်အကျင့် ၃ မျိုး)
၁။ သူတစ်ပါး၏ အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၊
၂။ အရှင်မပေးသော သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာကို ခိုးယူ လုယက်ခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ခြင်း။ (မ၊၃၊၉၄။) (မ၊မြန်၊၃။၉၈။)♦
ကုက္ကုစ္စဖြစ်ကြောင်း၂ ပါး
၁။ ငါသည် ကာယဒုစရိုက် ဝစီဒုစရိုက် မနောဒုစရိုက်တို့ကို ပြုခဲ့ပြီဟု နှလုံး မသာ ဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်၏ လှီးခြစ်ခြင်း၊
၂။ ငါသည် ကာယသုစရိုက် ဝစီသုစရိုက် မနောသုစရိုက် တို့ကို မပြုမိဟု နှလုံးမသာ ဖြစ်ခြင်း စိတ်၏ လှီးခြစ်ခြင်း။ (မဟာနိ၊၁၆၇။) (မဟာနိ၊၂၉၂။) (မဟာနိ၊၄၀၃။)♦
ကုက္ကုစ္စုပ္ပါဒနသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ရဟန်းအား စိတ်မချမ်းသာစေလိုသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ကုက္ကုစ္စကို ဖြစ်စေခြင်း။ (ဝိမတိ၊၂၊၅၂။)♦
ကုစား၍ မရနိုင်သော တရား ၅ ပါး
၁။ အမိကို သတ်ခြင်း၊
၂။ အဖကို သတ်ခြင်း၊
၃။ ရဟန္တာကို သတ်ခြင်း၊
၄။ မြတ်စွာဘုရားအား ပြစ်မှားသော စိတ်ဖြင့် သွေးဥကို ဖြစ်စေခြင်း၊
၅။ သံဃာကို သင်းခွဲခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၂၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၆၁။)♦
ကုဋိ ၃ မျိုး
ကျောင်း ၃ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကုဋိကာရ သိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၇ မျိုး
၁။ အင်္ဂတေ, မြေညက် တစ်ခုခုဖြင့် အတွင်းဘက်က လိမ်းကျံခြင်း အစရှိသည်တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုး ပြုလုပ်ထားခြင်း၊
၂။ သတ်မှတ်ထားသော ကုဋိ ပမာဏအောက် ပမာဏရှိခြင်း၊
၃။ မညွှန်ပြအပ်သော ကျောင်းငယ်နေရာရှိသည် ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ သတ်မှတ်ထားသော ကုဋိပမာဏထက် လွန်သော ပမာဏရှိခြင်း၊
၅။ မိမိ၏ အကျိုးငှာ ဆောက်လုပ်ခြင်း။၆။ အိပ်ရာတိုက်ခန်း ဖြစ်ခြင်း၊
၇။ သုတ်လိမ်းကြောင်း အင်္ဂတေ မြေညက်၏ ဆက်စပ်သည် ဖြစ်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၃၈။) (ဝိမတိ၊၁၊၂၇၉။)♦
ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ်၌ လိမ်းကျံခြင်း ၂ မျိုး
၁။ မတ္တိကာလေပ- မြေညက်ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း၊
၂။ သုဓာ လေပ- အင်္ဂတေဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၄။)♦
ကုန်းတိုက်ကြောင်း ၂ ပါး
၁။ မိမိအား ချစ်စေလိုသောကြောင့် ချောပစ်ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါး ကွဲပြားစေလိုသောကြောင့် ချောပစ်ကုန်းတိုက်ခြင်း။ (ဝိ၊၂၊၂၀။) (ဝိ၊၅၊၂၁၅။) (မဟာနိ၊၁၇၉။) (မဟာနိ၊၁၉၇၊။) (မဟာနိ၊၂၀၀။) (မဟာနိ၊၃၀၀။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၂၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၀၀။)♦
ကုန်းတိုက်ခြင်း အထမြောက်ကြောင်း အင်္ဂါ ၄ ပါး
၁။ ခွဲအပ်သော သူတစ်ပါးဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ‘‘ဤအကြောင်းဖြင့် ဤသူတို့သည် အသီးအသီး ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့’’ဟု ကွဲခြင်းကို ရှေးရှုသည် ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ မိမိကို ချစ်အပ်, အကျွမ်းဝင်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကို အလိုရှိသည် ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ ထိုကွဲစေအပ်သော သူတစ်ပါးသည် ထိုပြောဆိုသော အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို သိခြင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၂။)♦
ကုန်းတိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အာသဝ ၃ ပါး
၁။ ကာမာသဝ- ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ ယိုစီးတတ်, ဖြစ်တတ်, ယစ်မူးတတ်သော သဘော၊
၂။ ဒိဋ္ဌာသဝ- အယူမှားမှု ဒိဋ္ဌိဟူသော ယိုစီးတတ် ယစ်မူးတတ်သော သဘော၊
၃။ အဝိဇ္ဇာသဝ- သစ္စာလေးပါးကို မသိမှု အဝိဇ္ဇာ ဟူသော ယိုစီးတတ် ယစ်မူးတတ်သော သဘော။ (မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉။)♦
ကုန်းတိုက်ပုံ ၁၀ မျိုး
၁။ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၂။ နာမည်အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၃။ အနွယ်အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၄။ အလုပ်အကိုင်အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၅။ အတတ်ပညာ အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၆။ အနာရောဂါအားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၇။ အသွင်သဏ္ဌာန် အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၈။ ကိလေသာအားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၉။ အာပတ်အားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၊
၁၀။ ယုတ်ညံ့သော ဆဲရေးကြောင်းစကားဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း။ (ဝိ၊၂၊၂၀။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၂၄။)♦
ကုန်သွယ်မှုချင်း တူညီပါလျက် ကွဲပြားခြင်း ၄ မျိုး
၁။ ကုန်သွယ်မှုချင်း တူညီပါလျက် မအောင်မြင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်း၊
၂။ ကုန်သွယ်မှုချင်း တူညီပါလျက် ရည်မှန်းထားသည့်အတိုင်း မဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ကုန်သွယ်မှုချင်း တူညီပါလျက် ရည်မှန်းထားသည့်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ ကုန်သွယ်မှုချင်း တူညီပါလျက် ရည်မှန်းထားသည်ထက် ပို၍ အောင်မြင် အကျိုးရှိခြင်း။ (အံ၊၁၊၃၉၃။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၀၇။)♦
ကုရုဓမ္မမည်သော ငါးပါးသီလ၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၁၁ ယောက်
၁။ ဘုရားအလောင်း မင်းကြီး၊
၂။ ဘုရားအလောင်း၏ မယ်တော်၊
၃။ ဘုရားအလောင်း၏ မိဖုရားကြီး၊
၄။ ဘုရားအလောင်း၏ ညီငယ် အိမ်ရှေ့မင်း၊
၅။ ပုရောဟိတ် ပုဏ္ဏား၊
၆။ ကြိုးတိုင်အမတ်၊
၇။ ရထားထိန်း၊
၈။ သူဌေး၊
၉။ စပါးခြင်အမတ်ကြီး၊
၁၀။ တံခါးစောင့်၊
၁၁။ ပြည့်တန်ဆာမ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၃၁။)♦
ကုလဒူသက ၈ မျိုး (ဒါယကာတို့အား ဖျက်ဆီးခြင်း ၈ မျိုး)
၁။ ပန်းပေးခြင်း၊
၂။ သစ်သီး ပေးခြင်း၊
၃။ ဆပ်ပြာမှုန့်ပေးခြင်း၊
၄။ မြေညက်ပေးခြင်း၊
၅။ ဒန်ပူပေးခြင်း၊
၆။ ဝါးပေးခြင်း၊
၇။ ဆေးကု ပေးခြင်း၊
၈။ တစ်အိမ်မှတစ်အိမ်သို့လည်းကောင်း, တစ်ရွာမှတစ်ရွာသို့လည်းကောင်း အစေအပါး ခံ၍ သွားခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၈၀။)♦
ကုလဒူသကရဟန်း သင့်သော အာပတ် ၃ ပါး
၁။ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊
၂။ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်၊
၃။ သံဃာ ဒိသိသ်အာပတ်။ (ဝိ၊၅၊၉၁။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၁၃၂။)♦
ကုလဒူသကသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၄ မျိုး
၁။ ချစ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရောက်စေခြင်း၊
၂။ ဓမ္မ ကံဖြင့် ကမ္မဝါစာကို ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊
၃။ ကမ္မဝါစာ ပြီးဆုံးခြင်း၊
၄။ အယူကို မစွန့်ခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၇၇။) (ဝိမတိ၊၁၊၃၀၄။)♦
ကုလပုတ္တ ၂ မျိုး
၁။ အာစာရကုလပုတ္တ- အမျိုးတစ်ခုခုမှ ရဟန်းပြုလာပြီး သီလစသော တရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်သော အမျိုးကောင်းသား၊
၂။ ဇာတိကုလပုတ္တ- ယသသတို့သား စသည်တို့ ကဲ့သို့ ပြည့်စုံသော အမျိုးဇာတ်မှ ရဟန်းပြုသူ (အမျိုးကောင်းသား ၂ မျိုးလည်းဆိုသည်)။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၅။) (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၄။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၆။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၁။)♦
ကုလူပကရဟန်း၌ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ အနာမန္တစာရသိက္ခာပုဒ်၌ ဟောအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၂။ ရဟောနိသဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်၌ဟောအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၃။ ပဋိစ္ဆန္နာသနသိက္ခာ ပုဒ်၌ ဟောအပ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၄။ မိန်းမအား ခြောက်ပုဒ် ငါးပုဒ်ထက်အလွန် တရားဟောသဖြင့် အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၅။ ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်သော အကြံအစည် များသည် ဖြစ်၍ နေခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၅။)♦
ကုလူပကရဟန်း၏ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မာတုဂါမကို အမြဲ မြင်တွေ့နေရခြင်း၊
၂။ အမြဲ မြင်တွေ့နေ ရသဖြင့် ကိုယ်လက်နှီးနှောမှု ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ကိုယ်လက် နှီးနှောခြင်းကြောင့် အကျွမ်းဝင်မှု ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ အကျွမ်းဝင်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာဘက်သို့ သက်ဝင်ခြင်း၊
၅။ ကိလေသာ သက်ဝင်နေသော ရဟန်းအား ညစ်ညူးသော အာပတ်သို့ ရောက်၍ လူထွက်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၆။)♦
ကုသလကမ္မပထတရား ၁၀ ပါး
၁။ သက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၂။ ပိုင်ရှင်မပေးသော သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၃။ ကာမတို့၌ ဖောက်ပြန် မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၄။ မုသားစကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၅။ ကြမ်းတမ်းသော စကား, ဆဲရေး ကြိမ်းမောင်းခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၆။ ကုန်းတိုက်စကား ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၇။ အကျိုးမရှိသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၈။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ရယူလိုသော စိတ်အကြံ မရှိခြင်း၊
၉။ သူတစ်ပါးပျက်စီးလိုသော စိတ်အကြံ မရှိခြင်း၊
၁၀။ မှားယွင်း ဖောက်ပြန်သော အယူအမြင် မရှိခြင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၅။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁။၂၇၃။)♦
ကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့ကို ဆုံးဖြတ်ပုံ ၅ မျိုး
၁။ ဓမ္မ- တရားကိုယ်အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊
၂။ ကောဋ္ဌာသ- အဖို့အစုအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊
၃။ အာရမ္မဏ- အာရုံအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊
၄။ ဝေဒနာ- သုခဝေဒနာ ဥပေက္ခာဝေဒနာအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊
၅။ မူလ- အလောဘ စသော မူလအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း။ (မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၈။)(သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၉။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၉။)♦
ကုသလဓာတ် ၃ ပါး
၁။ ကာမမှ လွတ်သော သဘော- နေက္ခမ္မဓာတ်၊
၂။ မေတ္တာနှင့် စပ်သော သဘော- အဗျာပါဒဓာတ်၊
၃။ ကရုဏာနှင့် စပ်သော သဘော- အဝိဟိံသာဓာတ်။ (ဒီ၊၃၊၁၈၁။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၀။)♦
ကုသလပဒ ၉ ပါး
၁။ သမထ- ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေခြင်း၊
၂။ ဝိပဿနာ- အထူးထူး အပြားပြား ရှုမှတ်ခြင်း၊
၃။ အလောဘ- မလိုချင်ခြင်း၊
၄။ အဒေါသ- မပြစ်မှားခြင်း၊
၅။ အမောဟ- မတွေဝေခြင်း၊၆။ အသုဘသညာ- မတင့်တယ်ဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊
၇။ ဒုက္ခ သညာ- ဆင်းရဲဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊၈။ အနိစ္စသညာ- မမြဲဟုအမှတ်ရှိခြင်း၊
၉။ အနတ္တသညာ- အစိုးမရဟု အမှတ် ရှိခြင်း။ (ပေဋကော၊၁၆၉-၁၇၀။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂။)♦
ကုသလမူလ ၃ ပါး
၁။ အလောဘ ကုသလမူလ- အလောဘဟူသော ကုသိုလ်မူလ၊
၂။ အဒေါသ ကုသလမူလ- အဒေါသဟူသောကုသိုလ်မူလ၊
၃။ အမောဟ ကုသလမူလ- အမောဟ ဟူသော ကုသိုလ်မူလ။ (ဝိ၊၅၊၂၂၂။) (ဒီ၊၃၊၁၈၀။) (အံ၊၁၊၂၀၃။) (အဘိ၊ဓ၊၂၀၅။) (အဘိ၊ဝိ၊၁၇၈- ၁၇၉-၁၈၀။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၅၈။) (နေတ္တိ၊ဝိဘာ၊၂၇၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၀။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၂၂၂။) (အဘိ၊ဓ၊ မြန်။၃၆၇။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၁၁၁။)♦
ကုသလဝိတက် ၃ ပါး
၁။ ကာမမှ လွတ်ရန် ကြံစည်ခြင်း နေက္ခမ္မဝိတက်၊
၂။ မေတ္တာနှင့် စပ်၍ ကြံစည်ခြင်း အဗျာပါဒဝိတက်၊
၃။ ကရုဏာနှင့် စပ်၍ ကြံစည်ခြင်း အဝိဟိံသာဝိတက်။ (ဒီ၊၃၊၁၈၀။) (ခုဒ္ဒက၊၂၅၁။) (နေတ္တိ၊ဝိဘာ၊၂၇၆။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၀။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂၃၆။)♦
ကုသလသင်္ကပ္ပ ၃ ပါး
၁။ ကာမမှ လွတ်ရန် ကြံခြင်း နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ၊
၂။ မေတ္တာနှင့် စပ်၍ ကြံခြင်း အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ၊
၃။ ကရုဏာနှင့် စပ်၍ ကြံခြင်း အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ။ (ဒီ၊၃၊၁၈၀။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၀။)♦
ကုသလသညာ ၃ ပါး
၁။ ကာမမှ လွတ်ရန် မှတ်ခြင်း-နေက္ခမ္မသညာ၊
၂။ မေတ္တာနှင့် စပ်၍ မှတ်ခြင်း- အဗျာပါဒသညာ၊
၃။ ကရုဏာနှင့် စပ်၍ မှတ်ခြင်း- အဝိဟိံသာသညာ။ (ဒီ၊၃၊၁၈၁။) (နေတ္တိ၊ဝိဘာ။၂၇၆။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၀။)♦
ကုသဝတီနေပြည်တော်၏ တံခါး ၄ ပေါက်
၁။ ရွှေတံခါး တစ်ခု၊
၂။ ငွေတံခါး တစ်ခု၊
၃။ ကျောက် မျက်ရွဲတံခါး တစ်ခု၊
၄။ ဖလ်တံခါး တစ်ခု။ (ဒီ၊၂၊၁၄၀။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၁၆၂။)♦
ကုသဝတီနေပြည်တော်၏ တံခါးတိုင် ၇ လုံး
၁။ ကုသဝတီနေပြည်တော် တံခါးလေးပေါက်တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော တံခါး၌ လုံးပတ် တစ်ဆယ့်ငါးတောင် မြေဝင် တစ်ဆယ့်ငါးတောင် မြေပေါ် အမြင့် အတောင်ခြောက်ဆယ်ရှိသော ခုနစ်လုံး ခုနစ်လုံးသော တံခါးတိုင်တို့ကို စိုက်ထူထား ကုန်၏၊ ထိုတံခါးတိုင် ၇ လုံးမှာ၊
ရွှေဖြင့်ပြီးသော တံခါးတိုင်၊
၂။ ငွေဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်၊
၃။ ကျောက်မျက်ရွဲဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်၊
၄။ ဖလ်ဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်၊၅။ ကျောက် နီဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်၊
၆။ ပတ္တမြားပြောက်ဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်၊
၇။ ရတနာမျိုးစုံဖြင့် ပြီးသော တံခါးတိုင်။ (ဒီ၊၂၊၁၄၀။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၁၆၂။)♦
ကုသဝတီနေပြည်တော်၏ တံတိုင်း ၇ ထပ်
၁။ ရွှေတံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၂။ ငွေတံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၃။ ကျောက်မျက်ရွဲတံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၄။ ဖလ်တံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၅။ ကျောက်နီတံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၆။ ပတ္တမြားပြောက်တံတိုင်း တစ်ထပ်၊
၇။ ရတနာမျိုးစုံတံတိုင်း တစ်ထပ်။ (ဒီ၊၂၊၁၄၀။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၁၆၂။)♦
ကုသဝတီနေပြည်တော်ကို ကာရန်ထားသော ထန်းပင်တန်း ၇ တန်း
၁။ ရွှေ ထန်းပင်တန်း၊
၂။ ငွေ ထန်းပင်တန်း၊
၃။ ကျောက်မျက်ရွဲ ထန်းပင်တန်း၊
၄။ ဖလ် ထန်းပင်တန်း၊
၅။ ပတ္တမြားနီထန်းပင် တန်း၊
၆။ ပတ္တမြားပြောက် ထန်းပင်တန်း၊
၇။ ရတနာခုနစ်မျိုးစုံ ထန်းပင်တန်း။ (ဒီ၊၂၊၁၄၀။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၁၆၂။)♦
ကုသိတဝတ္ထု ၈ ပါး
ပျင်းရိခြင်းအကြောင်း ၈ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကုသိနာရုံ၌ ဘုရားပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူရခြင်း အကြောင်း ၃ မျိုး
၁။ မဟာသုဒဿနသုတ္တန်ကို ကြားနာရ၍ လူအများတို့က ကောင်းမှုပြုထိုက်ကုန်၏ဟု အောက်မေ့ကုန်အံ့-ဟု မြင်တော် မူခြင်း၊
၂။ ပစ္ဆိမသာဝကဖြစ်သော သုဘဒ္ဒ၏ အရဟတ္တဖိုလ်ရရှိခြင်းကို မြင်တော် မူခြင်း၊
၃။ ဒေါဏပုဏ္ဏားသည် ငြင်းခုံမှုကို ဖယ်ရှား၍ ဓာတ်တော်တို့ကို ခွဲဝေနိုင်စွမ်း ရှိသည်ကို မြင်တော်မူခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆၄။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၃၀၉-၃၁၀။)♦
ကုသိုလ် မရကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ ကုသိုလ် အကုသိုလ် ဖြစ်ကြောင်း၌ မကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၂။ ကုသိုလ် အကုသိုလ် ကင်းကြောင်း၌ မကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၃။ ဥပါယ်၌လည်း မကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၄။ မရသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရန် အလိုဆန္ဒကို မဖြစ်စေခြင်း၊
၅။ ရပြီးသော ကုသိုလ် တရားတို့ကို မစောင့်ရှောက်ခြင်း၊
၆။ အမြဲပြုခြင်းဖြင့် ပြီးစေတတ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၄။)♦
ကုသိုလ်၏ အကြောင်းရင်း ၃ မျိုး
၁။ တပ်ခြင်းလောဘ မရှိခြင်း၊
၂။ အမျက်ဒေါသ မရှိခြင်း၊
၃။ တွေဝေခြင်း မသိခြင်း မောဟ မရှိခြင်း။ (မ၊၁၊၅၈။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁၄။) (မ၊မြန်၊၁။၆၂။)♦
ကုသိုလ်၏ အနက် ၃ မျိုး
၁။ အာရောဂျအနက်- အနာကင်းသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်၊
၂။ အနဝဇ္ဇအနက်- အပြစ်ကင်းသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်၊
၃။ ကောသလ္လသမ္ဘူတအနက်- သမ္ပယုတ်ပညာကြောင့် ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ဟူသောအနက်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅။)♦
ကုသိုလ်၏ အနက်၂ မျိုး
၁။ အာရောဂျအနက်- အနာကင်းသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်၊
၂။ အနဝဇ္ဇ အနက်- အပြစ်ကင်းသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၅။)♦
ကုသိုလ်ကမ္မပထတရား ၁၀ ပါး
ကုသလကမ္မပထတရား ၁၀ ပါး၊ ထူးသော အဖို့ရှိသော တရား ၁၀ ပါး၊ ဝိသေသဘာဂိယ တရား ၁၀ ပါးတို့နှင့် တူသည်။ ♦
ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့ကို ဆုံးဖြတ်ပုံ ၅ မျိုး
ကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့ကို ဆုံးဖြတ်ပုံ ၅ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကုသိုလ်ကိစ္စာဓိကရုဏ်း ၄ ပါး
၁။ သံဃာက ကုသိုလ်စိတ်ရှိလျက် ပြုလုပ်အပ်သော အပလောကန ကံ၊
၂။ သံဃာက ကုသိုလ်စိတ်ရှိလျက် ပြုလုပ်အပ်သော ဉတ္တိကံ၊
၃။ သံဃာက ကုသိုလ်စိတ် ရှိလျက် ပြုလုပ်အပ်သော ဉတ္တိဒုတိယကံ၊
၄။ သံဃာက ကုသိုလ်စိတ်ရှိလျက် ပြုလုပ်အပ်သော ဉတ္တိစတုတ္ထကံ။ (ဝိ၊၄၊၂၁၇။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၁၄။)♦
ကုသိုလ်ကို စူးစမ်းခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ကုသိုလ်ကာယကံကို စူးစမ်းခြင်း၊
၂။ ကုသိုလ်ဝစီကံကို စူးစမ်းခြင်း၊
၃။ ကုသိုလ် မနောကံကို စူးစမ်းခြင်း။ (နေတ္တိ၊ဝိဘာ၊၂၇၆။)♦
ကုသိုလ်ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ အလိုရမ္မက်ကြီးလျက် ရတတ်သမျှသော ပစ္စည်း လေးပါးတို့၌ မရောင့်ရဲနိုင်ခြင်း၊
၂။ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါမရှိခြင်း၊
၃။ သီလမရှိခြင်း၊
၄။ ပျင်းရိခြင်း၊
၅။ သတိလွတ်ကင်းခြင်း၊
၆။ ပညာမဲ့ခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၇။)♦
ကုသိုလ်ဇော ၃ မျိုး
၁။ ဒါနမယကုသိုလ်ဇော- ဒါနပြုရာ၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဇော၊
၂။ သီလမယ ကုသိုလ်ဇော- သီလဆောက်တည်ရာ၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဇော၊
၃။ ဘာဝနာမယကုသိုလ်ဇော- ဘာဝနာပွား၍ ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဇော။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၆။)♦
ကုသိုလ်တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၄ ပါး
၁။ ရာဂ (ပြန့်ပြော) အားကြီးသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသအားကြီးသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၃။ မောဟအားကြီးသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၄။ နက်နဲသော ဌာနာဌာနအရာတို့၌ ပညာမျက်စိ မရှိခြင်း။ (အံ၊၁၊၄၆၁။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၇၄။)♦
ကုသိုလ်တရားတို့မှ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်း တရား ၄ ပါး
၁။ ရာဂခေါင်းပါး နည်းပါးသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသခေါင်းပါး နည်းပါးသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၃။ မောဟ ခေါင်းပါး နည်းပါးသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊
၄။ နက်နဲသော ဌာနာဌာန အရာတို့၌ ပညာ မျက်စိရှိခြင်း။ (အံ၊၁၊၄၆၂။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၇၄။)♦
ကုသိုလ်တိုးပွားကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ ဉာဏ်အလင်းရောင် များပြားခြင်း၊
၂။ အားထုတ်မှု များပြားခြင်း၊
၃။ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှု များပြားခြင်း၊
၄။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မရောင့်ရဲမှု များပြားခြင်း၊
၅။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ တာဝန်ကို ပစ်ချမထားခြင်း၊
၆။ စွမ်းနိုင်သည်ထက် ပိုမို အားထုတ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၅။)♦
ကုသိုလ်တိုးပွားကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ အလိုရမ္မက် မကြီးမူ၍ ရတတ်သမျှသော ပစ္စည်း လေးပါး တို့၌ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း၊
၂။ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊
၃။ သီလရှိခြင်း၊
၄။ ထက်သန်သော လုံ့လဝီရိယရှိခြင်း၊
၅။ သတိရှိခြင်း၊
၆။ ပညာရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၈။)♦
ကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသူ၏ တရား ၄ ပါး
၁။ ကိုယ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို မပြုခြင်း၊
၂။ နှုတ်ဖြင့် မကောင်းသော စကားကို မဆိုခြင်း၊
၃။ စိတ်ဖြင့် မကောင်းသော အကြံအစည်ကို မကြံခြင်း၊
၄။ ယုတ်သော အသက်မွေးမှုဖြင့် အသက်မွေးမှု မပြုခြင်း။ (မဟာနိ၊၆၈။) (မဟာနိ၊၂၄၀။)♦
ကုသိုလ်မဟုတ်သော အလှူ ၅ မျိုး
၁။ သေအရက် အလှူ၊
၂။ ကချေသဘင် အလှူ၊
၃။ မိန်းမ အလှူ၊
၄။ နွားမအပေါင်းအလယ်၌ နွားလားဥသဘကို လွှတ်သော အလှူ၊
၅။ ပန်းချီဆေးရေးအလှူ။ (ဝိ၊၅၊၂၃၁။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၁။)♦
ကုသိုလ်ရကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ဖြစ်ကြောင်း၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၂။ ကုသိုလ် အကုသိုလ် ကင်းကြောင်း၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၃။ ဥပါယ်၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၄။ မရသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ရရန် အလိုဆန္ဒကို ဖြစ်စေခြင်း၊
၅။ ရပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊
၆။ အမြဲပြုခြင်းဖြင့် ပြီးစေတတ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၅။)♦
ကုသိုလ်ဝေဒနာ ၂ မျိုး
၁။ ဒွိဟိတ် ကုသိုလ်ဝေဒနာ၊
၂။ တိဟိတ် ကုသိုလ်ဝေဒနာ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆။)♦
ကုသိုလ်ဟိတ် ၃ ပါး
၁။ အလောဘ ကုသိုလ်ဟိတ်၊
၂။ အဒေါသ ကုသိုလ်ဟိတ်၊
၃။ အမောဟ ကုသိုလ်ဟိတ်။ (အဘိ၊ဓ၊၂၁၄။) (အဘိ၊ဓ၊၂၁၇။) (အဘိ၊ဓ၊၃၃။) (အဘိ၊ဝိ၊၄၁၆။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၅၂၊ ၃၉၀၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၅၂၊၃၉၀၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၅၂၊၃၉၀၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၂၅။)♦
ကုသိုလ်ဟိတ် ဘုံအထူးအားဖြင့် ၄ ပါး
၁။ ကာမာဝစရကုသိုလ်ဟိတ်၊
၂။ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်ဟိတ်၊
၃။ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်ဟိတ်၊
၄။ လောကုတ္တရကုသိုလ်ဟိတ် (ဝိပါက်ဟိတ်လည်း ဤနည်းတူ ၄ ပါး) ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅၇။)♦
ကုသိုလ်အကြံ ၃ မျိုး
ကုသလဝိတက် ၃ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကုသိုလ်အချုပ် ပုဒ် ၉ ပုဒ်
၁။ သမထ- ကိလေသာတို့ငြိမ်းအေးခြင်း၊
၂။ ဝိပဿနာ- အထူးထူး အပြားပြား ရှုမှတ်ခြင်း၊
၃။ အလောဘ- မလိုချင်ခြင်း၊
၄။ အဒေါသ- မပြစ်မှားခြင်း၊
၅။ အမောဟ- မတွေဝေခြင်း၊
၆။ အနိစ္စသညာ- မမြဲဟုအမှတ်ရှိခြင်း၊
၇။ ဒုက္ခသညာ- ဆင်းရဲဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊
၈။ အနတ္တသညာ- အစိုးမရဟုအမှတ်ရှိခြင်း၊
၉။ အသုဘသညာ- မတင့်တယ်ဟု အမှတ်ရှိခြင်း။ (ပေဋကော၊၂၅၀။)♦
ကုသိုလ်အဟုန် ၄ မျိုး
ကောင်းမှုအဟုန် ၄ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကုသိုလ်အဟုန် ၅ မျိုး
ကောင်းမှုအဟုန် ၅ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကုဟနဝတ္ထု ၃ မျိုး (ဟန်ဆောင်ဝါကြွားခြင်း အကြောင်း ၃ မျိုး)
၁။ ပစ္စယပဋိသေဝနကုဟနဝတ္ထု- ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို မှီဝဲအလှူခံခြင်း၌ ဟန်ဆောင်ဝါကြွားမှုပြုခြင်း အကြောင်းအရာ၊
၂။ ဣရိယာပထကုဟနဝတ္ထု- ဣရိယာပုတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဟန်ဆောင်ဝါကြွားမှုပြုခြင်း အကြောင်းအရာ၊
၃။ သာမန္တဇပ္ပနကုဟနဝတ္ထု- ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တရားနှင့် နီးစပ်လေသယောင် ဟန်ဆောင်ဝါကြွား ပြောဆိုခြင်း အကြောင်းအရာ။ (မဟာနိ၊၁၇၂။) (မဟာနိ၊၃၆၇။) (စူဠနိ၊၂၇၂။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၆၁။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၃။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၂၈၀။)♦
ကူဋဒန္တပုဏ္ဏား၏ ယဇ်ကြီးအစီအရင် ၅ မျိုး
၁။ နွားလားဥသဘ ခုနစ်ရာတို့အား ယဇ်ပူဇော်ရန် ယဇ်တိုင်၌ ချည်ထားခြင်း၊
၂။ နို့စို့နွားထီးငယ် ခုနစ်ရာတို့အား ယဇ်ပူဇော်ရန် ယဇ်တိုင်၌ ချည်ထားခြင်း၊
၃။ နို့စို့နွားမငယ် ခုနစ်ရာတို့အား ယဇ်ပူဇော်ရန် ယဇ်တိုင်၌ ချည်ထားခြင်း၊
၄။ ဆိတ်အကောင် ခုနစ်ရာတို့အား ယဇ်ပူဇော်ရန် ယဇ်တိုင်၌ ချည်ထားခြင်း၊
၅။ သိုးအကောင် ခုနစ်ရာတို့အား ယဇ်ပူဇော်ရန် ယဇ်တိုင်၌ ချည်ထားခြင်း။ (ဒီ၊၁၊၁၂၀။) (ဒီ၊မြန်၊၁။၁၄၁။)♦
ကေလာယန ၂ မျိုး
၁။ သတ္တ ကေလာယန- ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါတို့၌ မြတ်နိုးတွယ်တာခြင်း၊
၂။ သင်္ခါရ ကေလာယန- သပိတ် သင်္ကန်း စသော ပစ္စည်းဝတ္ထုတို့၌ မြတ်နိုးတွယ်တာခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၀၂။)♦
ကောက်ကျစ်လိမ်လည်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂ- တံစိုးလက်ဆောင်ယူခြင်း ဟူသော ကောက်ကျစ်လိမ်လည်ခြင်း၊
၂။ ဝဉ္စနသာစိယောဂ- အတုအယောင်တို့ဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း ဟူသော ကောက်ကျစ်လိမ်လည်ခြင်း၊
၃။ နိကတိသာစိယောဂ- အတုဖြစ်သောဝတ္ထုဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း ဟူသော ကောက်ကျစ်လိမ်လည်ခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၉။)♦
ကောက်စိုက်ပျိုးခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ရွှံ့ညွန်၌ စိုက်ပျိုးခြင်း၊
၂။ မြေ၌ စိုက်ပျိုးခြင်း။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၄။)♦
ကောက်ဦးဆွမ်း လှူရကျိုး ၈ ပါး
၁။ ရုပ်ရေအဆင်း ချောမောလှပသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ အခြံအရံ ပေါများခြင်း၊
၃။ စည်းစိမ်ဥစ္စာပေါများခြင်း၊
၄။ ဘေးရန်မရှိခြင်း၊
၅။ အသင်းအပင်း ပေါများသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၆။ မပြိုကွဲမပျက်စီးသော ပရိသတ်ရှိခြင်း၊
၇။ လူအများတို့ ရိုသေမြတ်နိုး ပူဇော်မှုကို ခံရခြင်း၊
၈။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို အဦးအဖျား ရရှိခြင်း။ (အပ၊၂၊၁၂။) (အပ၊မြန်၊၂။၁၁။)♦
ကောက်ဦးအလှူ ၉ မျိုး
၁။ စိုက်ပျိုးသောအခါ မျိုးစပါးတို့၏ အဦးအဖျားကို လှူခြင်း၊
၂။ စပါးနှံ ထွက်သောအခါ စပါးနှံအဦးအဖျား (မုန့်ဆန်း) အလှူကို လှူခြင်း၊
၃။ စပါးရိတ်သောအခါ ရိပ်၍ရသော စပါးတို့၏ အဦးအဖျားကို လှူခြင်း၊
၄။ ကောက်လှိုင်းထုံးသောအခါ အဦးအဖျား ဖြစ်သော ကောက်လှိုင်းထုံးကို လှူခြင်း၊
၅။ ကောက်လှိုင်းစည်းသောအခါ စသည် တို့၌လည်း အဦးအဖျားဖြစ်သော စပါးကို လှူခြင်း၊
၆။ စပါးနယ်သောအခါ တလင်းဦး စပါးကို လှူခြင်း၊
၇။ စပါးပုံသောအခါ စပါးပုံဦးကို လှူခြင်း၊
၈။ စပါးချင့်သောအခါ အဦးအဖျားချင့်သော စပါးကို လှူခြင်း၊
၉။ စပါးကျီသွင်းသောအခါ အဦးအဖျား ကျီသွင်းစပါးကို လှူခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၀။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၂။၃၃၈။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၃။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၁။) (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၆၂။) (ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၀။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၅။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၁၆၂။)♦
ကောင်းကင်၌ တည်သော ဥဒေါင်းငှက်၏ ဌာန အပိုင်းအခြား ၆ မျိုး
၁။ ဒေါင်း၏ ရှေ့နှုတ်သီးဖျား တစ်ဌာန၊
၂။ နောက် အမြီးဖျား တစ်ဌာန၊ ၃၊
၄။ နံပါးနှစ်ဖက်ရှိ အတောင် နှစ်ဖက်တို့၏ အစွန်အဖျား နှစ်ဌာန၊
၅။ အောက်ဖက်၌ ခြေသည်းဖျား တစ်ဌာန၊
၆။ အထက်၌ အမောက်အဖျား တစ်ဌာန။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၁။)♦
ကောင်းကင်၌ တိုက်ခတ်သော လေ ၁၀ မျိုး
၁။ အရှေ့လေ၊
၂။ အနောက်လေ၊
၃။ မြောက်လေ၊
၄။ တောင်လေ၊
၅။ မြူပါသော လေ၊
၆။ မြူမပါသော လေ၊
၇။ လေအေး၊
၈။ လေပူ၊
၉။ လေညင်း၊
၁၀။ လေပြင်း။ (သံ၊၃၊၄၆။) (သံ၊မြန်၊၃။၄၉။)♦
ကောင်းကင်၏ ဂုဏ် ၁၀ ပါး
၁။ ပဋိသန္ဓေ မနေရခြင်း၊
၂။ မအိုရခြင်း၊
၃။ မသေရခြင်း၊
၄။ မစုတေရခြင်း၊
၅။ မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၊
၆။ ညှဉ်းဆဲ ပုတ်ခတ်နိုင်ရန် ခဲယဉ်းခြင်း၊
၇။ ခိုးသူတို့ မယူဆောင်နိုင်ခြင်း၊
၈။ တစ်စုံတစ်ရာ အမှီမရှိခြင်း၊
၉။ ငှက်အပေါင်းတို့ ပျံတက် သွားရောက်ရာ ဖြစ်ခြင်း၊
၁၀။ အပိတ်အပင်မရှိ, အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိခြင်း။ (မိလိန္ဒ၊၃၀၇။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၂၉။)♦
ကောင်းကင်၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ကောင်းကင်သည် ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် မကိုင်တွယ် မဆုပ်ဖမ်း နိုင်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ကိလေသာတို့က မကိုင်တွယ် မဆုပ်ဖမ်းနိုင်အောင် ကျင့်ရခြင်း)၊
၂။ ကောင်းကင်သည် ဘုရား ရဟန္တာ ဈာန်ရရသေ့ နတ် ဗြဟ္မာနှင့် ငှက်သတ္တဝါအပေါင်းတို့ လှည့်လည် သွားလာရာဖြစ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီ ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တဟူသော သင်္ခါရတရားတို့၌ စိတ်ကို လှည့်လည်သွားလာစေ ရခြင်း)၊
၃။ ကောင်းကင်သည် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ဖွယ် ဖြစ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံသော ဘုံဘဝပဋိသန္ဓေတို့၌ စိတ်ကို ထိတ်လန့် တုန်လှုပ်စေခြင်း)၊
၄။ ကောင်းကင်သည် အပိုင်းအခြားမရှိ, အတိုင်းမရှိဘဲ မရေမတွက်နိုင်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အဆုံး အပိုင်းအခြားမရှိသော သီလရှိသူ, မနှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဉာဏ်ရှိသူ ဖြစ်ခြင်း)၊
၅။ ကောင်းကင်သည် ငြိကပ်မှုမရှိ တွယ်တာမှုမရှိ တည်ရာမရှိ အမြှေးအယှက် မရှိခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အမျိုးဒါယကာ ဂိုဏ်းဂဏ လာဘ်လာဘ ပစ္စည်း ပစ္စယပလိဗောဓ၌ လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့၌လည်းကောင်း အတွယ် အတာမရှိ, တည်ရာမရှိ, အမြှေးအယှက် မရှိသည်ဖြစ်၍ နေရခြင်း)။ (မိလိန္ဒ၊၃၇၀။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၃၉၃။)♦
ကောင်းကျိုးရှိသော တရား ၁၀ ပါး
၁။ သူ့အသက် သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၂။ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၃။ ကာမတို့၌ မှားယွင်းသော အကျင့်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန် ပြောမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၅။ ကုန်းချောမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၆။ ရုန့်ရင်း ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၇။ ပြိန်ဖျင်းသော စကားပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၈။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်မှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၉။ သတ္တဝါ တို့အား ဖျက်ဆီးလိုမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၁၀။ မှန်သော အမြင်ရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၈၂-၄၈၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၇၂-၄၇၈။) (အံ၊၃၊၄၈၇။)♦
ကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကား၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
ကောင်းသောစကား ၅ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကောင်းမွန်သော အယူ ၃ ပါး
၁။ ဤရုပ်သည် ငါ၏ ဥစ္စာမဟုတ်ဟူသော အယူ၊
၂။ ရုပ်သည် ငါမဟုတ်ဟူသော အယူ၊
၃။ ဤရုပ်သည် ငါ၏အတ္တ မဟုတ်ဟူသော အယူ။ (ပဋိသံ၊၁၆၀။) (ပဋိသံ၊မြန်။၂၀၄။)♦
ကောင်းမှု တိုးပွားစေသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ သူတစ်ပါး ပစ္စည်းဥစ္စာတို့၌ တပ်မက်စိတ် ကင်းသူ ဖြစ်၍ လောဘမရှိသော စိတ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသမရှိသူဖြစ်၍ အမျက်ဒေါသ ကင်းသော စိတ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်း၊
၃။ ညှဉ်းဆဲတတ်သူ မဟုတ်မူ၍ ညှဉ်းဆဲလိုစိတ် ကင်းသဖြင့် နေထိုင်ခြင်း။ (မ၊၃၊၉၇။) (မ၊မြန်၊၃။၁၀၂။)♦
ကောင်းမှု တိုးပွားစေသော စိတ်အကျင့် ၂ မျိုး
၁။ သူတစ်ပါး ပစ္စည်းတို့၌ တပ်မက်စိတ် မရှိခြင်း၊
၂။ ဒေါသသည် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်အကြံ မရှိခြင်း။ (မ၊၃၊၉၇။) (မ၊မြန်၊၃။၁၀၁။)♦
ကောင်းမှု အဟုန် ၅ မျိုး
၁။ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား သင်္ကန်းလှူ၍ ထိုရဟန်းသုံးဆောင်သော ကောင်းမှုအထု ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ အရဟတ္တဖိုလ် စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ဆွမ်းကို လှူ၍ ထိုရဟန်း သုံးဆောင်သော ကောင်းမှုအထု ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသောရဟန်းအား ကျောင်းကို လှူ၍ ထိုရဟန်းသုံးဆောင်သော ကောင်းမှုအထု ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ဆေးကို လှူ၍ ထိုရဟန်းသုံးဆောင်သော ကောင်းမှုအထု ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်ကို လှူ၍ ထိုရဟန်းသုံးဆောင်သော ကောင်းမှုအထု ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၄၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၅၅။)♦
ကောင်းမှုကို ပြုခြင်းငှာ ကောင်းမှုကို ပြီးစေခြင်းငှာ ပုဏ္ဏားတို့ ပညတ်ကုန်သော တရား ၅ မျိုး
၁။ မှန်ကန်သော စကား တည်းဟူသော တရား၊
၂။ အကျင့် တည်းဟူသော တရား၊
၃။ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတည်းဟူသော တရား၊
၄။ မန္တန်ကို သင်ခြင်းတည်းဟူသော တရား၊
၅။ အာမိသကို စွန့်ခြင်း တည်းဟူသော တရား။ (မ၊၂၊၄၁၅။) (မ၊မြန်၊၂။၄၂၁။)♦
ကောင်းမှုကုသိုလ် ဖြစ်ကြောင်း တရား ၃ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရား ထင်ရှားရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုပစ္စည်း မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားရှိနေခြင်း၊
၃။ မြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားရှိခြင်း။ (အံ၊၁၊၁၄၈။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၆၇။)♦
ကောင်းမှုတိုးပွားစေသော နှုတ်အကျင့် ၄ မျိုး
၁။ မဟုတ်မမှန် စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင် ကြဉ်ခြင်း၊
၂။ ချောပစ်ကုန်းတိုက် စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၃။ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၄။ ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။ (မ၊၃၊၉၆။) (မ၊မြန်၊၃။၁၀၀။)♦
ကောင်းမှုတိုးပွားစေသော သညာ ၃ မျိုး
၁။ သူတစ်ပါး ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို မတရား ရယူလိုသော အမှတ်သညာ မရှိသူဖြစ်၍ သူတစ်ပါး ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို မတရားရယူလိုသော လောဘ ကင်းသော အမှတ်သညာဖြင့် နေထိုင်ခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါးကို ပျက်စီးစေလိုသော အမျက်ဒေါသ မရှိသူဖြစ်၍ သူတစ်ပါးကို ပျက်စီးစေလိုသော အမျက်ဒေါသကင်းသော အမှတ်သညာဖြင့် နေထိုင်ခြင်း၊
၃။ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲလိုသော စိတ်ကင်းသူဖြစ်၍ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲလိုစိတ် ကင်းသော အမှတ်သညာဖြင့် နေထိုင်ခြင်း။ (မ၊၃၊၉၈။) (မ၊မြန်၊၃။၁၀၃။)♦
ကောင်းမှုတိုးပွားစေသော အယူ ၁၀ မျိုး
၁။ ပေးလှူခြင်း၏ အကျိုး ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၂။ ယဇ်အလှူကြီး၏ အကျိုး ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၃။ ယဇ်အလှူငယ်၏ အကျိုးရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၄။ ကောင်းမှုကံ မကောင်းမှုကံတို့၏ အကျိုးဖျား အကျိုးရင်းသည် ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၅။ ဤ ပစ္စုပ္ပန်လောကသည် ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၆။ တမလွန်လောကသည် ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၇။ အမိ၌ အကောင်းအဆိုး ပြုကျိုးသည် ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၈။ အဖ၌ အကောင်းအဆိုး ပြုကျိုးသည် ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၉။ စုတေပြီး၍ ပဋိသန္ဓေနေရကုန်သော သတ္တဝါတို့ ရှိ၏ဟူသော အယူ၊
၁၀။ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကကိုလည်းကောင်း တမလွန်လောကကိုလည်းကောင်း ထူးသော ဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြု၍ သိစေကုန်သော ကောင်းစွာ သိကုန်သော ကောင်းစွာ ကျင့်ကုန်သော ရဟန်း ပုဏ္ဏားတို့ ရှိကုန်၏ဟူသော အယူ။ (မ၊၃၊၉၉။) (မ၊မြန်၊၃။၁၀၃။)♦
ကောင်းမှုပြုလုပ်ခြင်း ၆ မျိုး
၁။ သယံကာရံ- မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၊
၂။ ပရံကရံ- သူတစ်ပါး ကောင်းမှုပြုနေသည်ကို မြင်၍ အတုလိုက်၍ ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၊
၃။ သာဟတ္ထိက- မိမိလက်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၊
၄။ အာဏတ္တိက- စေခိုင်း၍ ပြုစေ အပ်သော ကောင်းမှု၊
၅။ သမ္ပဇာနကတ- ကံကိုလည်းကောင်း, ကံ၏ အကျိုးကိုလည်းကောင်း ယုံကြည်၍ ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၊
၆။ အသမ္ပဇာနကတ- ကံကိုလည်းကောင်း, ကံ၏ အကျိုး ကိုလည်းကောင်း မသိဘဲ ပြုအပ်သော ကောင်းမှု။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၆။)♦
ကောင်းမှုပွားကြောင်း ၅ ပါး
၁။ အိမ်သို့ ချဉ်းကပ်သော သီလရှိသော ရဟန်းကို မြင်၍ စိတ်ကြည် လင်ခြင်း၊
၂။ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း ရှိခိုးခြင်း နေရာထိုင်ခင်းပေးခြင်း၊
၃။ ဝန်တိုမှု အညစ်အကြေး ကင်းခြင်း၊
၄။ ဝေဖန်လှူဒါန်းခြင်း၊
၅။ ပြဿနာမေးခြင်း တရားနာခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၁၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၆၈။)♦
ကောင်းမှုမဟုတ်သော အလှူ ၅ မျိုး
ကုသိုလ်မဟုတ်သော အလှူ ၅ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ကောင်းမှုအစု ကုသိုလ်အယဉ် ၄ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရား၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ တရားတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ ဝန်တိုမှု မစ္ဆေရ အညစ်အကြေးကင်းသော စိတ်ဖြင့် လွတ်လွတ် စွန့်ကြဲ၍ ပေးကမ်း ဝေဖန်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း။ (သံ၊၃၊၃၄၂။) (သံ၊၃၊၃၅၀။) (သံ၊မြန်၊၃။၃၄၅။) (သံ၊မြန်၊၃။၃၄၅။)♦
ကောင်းမှုအစု ကုသိုလ်အယဉ် ၄ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရား၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ တရားတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ အဖြစ်အပျက်ကို သိသော ပညာ, ဆင်းရဲကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော မြတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (သံ၊၃၊၃၄၂။)(သံ၊၃၊၃၅၁။)(သံ၊မြန်၊၃။၃၄၆။)(သံ၊မြန်၊၃။၃၄၆။)♦
ကောင်းမှုအဟုန် ၄ မျိုး
၁။ အတိုင်းအရှည် မရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ပေးလှူသော သင်္ကန်းအလှူ၊
၂။ အတိုင်းအရှည် မရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ပေးလှူသော ဆွမ်းအလှူ၊
၃။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံ စေ၍ နေသော ရဟန်းအား ပေးလှူသော ကျောင်းအလှူ၊
၄။ အတိုင်းအရှည် မရှိသော အရဟတ္တ ဖိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသော ရဟန်းအား ပေးလှူသော ဆေးအလှူ၊ (တစ်နည်း)
မြတ်စွာဘုရား၌ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသော ကြည်ညိုမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ တရားတော်၌ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော ကြည်ညိုမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၌ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော ကြည်ညိုမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ ကျိုးပေါက်ပြောက်ကျားခြင်း မရှိသော အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော ငါးပါးသီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (အံ၊၁၊၃၆၅။) (အံ၊မြန်၊၁။၃၇၉။)♦
ကောင်းသော စကား ၅ မျိုး
၁။ သဒ္ဓါတရားရှိသော သူအတွက် သဒ္ဓါတရားနှင့် စပ်သော စကားသည် ကောင်း၏၊
၂။ သီလရှိသော သူအတွက် သီလနှင့် စပ်သော စကားသည် ကောင်း၏၊
၃။ အကြား အမြင်များသော သူအတွက် အကြားအမြင်များမှုနှင့် စပ်သော စကားသည် ကောင်း၏၊
၄။ စွန့်ကြဲပေးကမ်းလေ့ရှိသော သူအတွက် စွန့်ကြဲမှုနှင့် စပ်သော စကားသည် ကောင်း၏၊
၅။ ပညာရှိသော သူအတွက် ပညာနှင့်စပ်သော စကားသည် ကောင်း၏။ (အံ၊၂၊၁၆၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၀၅။)♦
ကောင်းသော စကား ၅ မျိူး
၁။ အခါကာလ အားလျော်စွာ ပြောဆိုခြင်း၊
၂။ မှန်ကန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း၊
၃။ သိမ်မွေ့သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း၊
၄။ အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း၊
၅။ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၁၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၆၇။)♦
ကောင်းသော စကား၏ အင်္ဂါ ၄ ပါး
၁။ ကောင်းသော စကားကိုသာ ပြောဆို၍ မကောင်းသော စကားကို မပြောဆိုခြင်း၊
၂။ တရားစကားကိုသာ ပြောဆို၍ တရားမဟုတ်သော စကားကို မပြောခြင်း၊
၃။ ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုသာ ပြောဆို၍ မုန်းဖွယ်စကားကို မပြောဆိုခြင်း၊
၄။ မှန်သော စကားကိုသာ ပြောဆို၍ မှားသောစကားကို မပြောဆိုခြင်း။ (သုတ္တနိ၊၃၄၄။) (သုတ္တနိ၊မြန်။၃၂၄။)♦
ကောင်းသော တရား ၁၀ ပါး
ကောင်းကျိုးရှိသော တရား ၁၀ ပါး နှင့်တူသည်။ ♦
ကောင်းသော အဇ္ဈာသယ ၆ ပါး
၁။ အလောဘဇ္ဈာသယ- မလိုချင်သော စိတ်အလိုဆန္ဒ၊
၂။ အဒေါသဇ္ဈာသယ- မပြစ်မှားသော စိတ်အလိုဆန္ဒ၊
၃။ အမောဟဇ္ဈာသယ- မတွေဝေသော စိတ်အလိုဆန္ဒ၊
၄။ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယ- ကိလေသာကာမမှ ထွက်မြောက်လိုသော စိတ်အလိုဆန္ဒ၊
၅။ ပဝိဝေကဇ္ဈာသယ- အပေါင်းအဖော်မှ ကင်းဆိတ်လိုသော စိတ်ဆန္ဒ၊
၆။ နိဿရဏဇ္ဈာသယ- သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်လိုသော အလိုဆန္ဒ။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၁၃။)♦
ကောင်းသော အရာဝတ္ထု ၄ မျိုး
၁။ အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်၌ နေကုန်သော သူတို့၏ မပျင်းမရိဘဲ ကျွမ်းကျင်ခြင်းသည် ကောင်း၏၊
၂။ တရားစောင့်ကုန်သော ရဟန်း, ပုဏ္ဏားတို့နှင့် ဝေဖန်ခွဲခြမ်း၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည် ကောင်း၏၊
၃။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ရရှိလာသောအခါ မမေ့မလျော့ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မပေါ်လွင် မရွှင်လန်းခြင်းသည် ကောင်း၏၊
၄။ အကျိုးစီးပွား ပျက်စီးသောအခါ ပင်ပန်းမှုမရှိခြင်းသည် ကောင်း၏။ (ဇာတက၊၁၊၁၈၂။)♦
ကောင်းသော အားထုတ်ခြင်း ၄ မျိုး
သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကောဋ္ဌာသ ၃၂ ပါး
၁။ ကေသာ- ဆံပင်၊
၂။ လောမာ- မွေးညှင်း၊
၃။ နခါ- ခြေသည်း, လက်သည်း၊
၄။ ဒန္တာ- သွား၊
၅။ တစော- အရေထူ အရေပါး၊
၆။ မံသံ- အသား၊
၇။ နှာရု-အကြော၊
၈။ အဋ္ဌိ- အရိုး၊
၉။ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ- ရိုးတွင်းခြင်ဆီ၊
၁၀။ ဝက္ကံ- အညှို့၊
၁၁။ ဟဒယံ-နှလုံး၊
၁၂။ ယကနံ- အသည်း၊
၁၃။ ကိလောမကံ- အမြှေး၊
၁၄။ ပိဟကံ- အဖျဉ်း၊
၁၅။ ပပ္ဖါသံ-အဆုတ်၊
၁၆။ အန္တံ- အူမ၊
၁၇။ အန္တဂုဏံ- အူသိမ်၊
၁၈။ ဥဒရိယံ- အစာသစ်၊
၁၉။ ကရိသံ- အစာဟောင်း၊
၂၀။ မတ္ထလုင်္ကံ- ဦးနှောက်၊
၂၁။ ပိတ္တံ- သည်းခြေ၊
၂၂။ သေမှံ- သလိပ်၊
၂၃။ ပုဗ္ဗော- ပြည်၊
၂၄။ လောဟိတံ- သွေး၊
၂၅။ သေဒေါ- ချွေး၊
၂၆။ မေဒေါ- အဆီခဲ၊
၂၇။ အဿု-မျက်ရည်၊
၂၈။ ဝသာ- ဆီကြည်၊
၂၉။ ခေဠော- တံတွေး၊
၃၀။ သိင်္ဃာဏိကာ- နှပ် နှာရည်၊
၃၁။ လသိကာ- အစေး၊
၃၂။ မုတ္တံ- ကျင်ငယ်။ (ခုဒ္ဒက၊၂။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂။)♦
ကောဋ္ဌာသတို့၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အားဖြင့် ပိုင်းခြားရမည့် အခြင်းအရာ ၅ ပါး
၁။ အဆင်း၊
၂။ သဏ္ဌာန်၊
၃။ အနံ့၊
၄။ အကြောင်း အာသယ၊
၅။ တည်ရာ ဩကာသ။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၄၂။)♦
ကောဏာဂမနဘုရားရှင်၏ ဓမ္မာဘိသမယ ၃ ကြိမ်
၁။ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောကြားတော်မူသော အခါ၌ လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေသုံးသောင်း တရားထူးရကြသည်၊
၂။ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို နှိပ်နင်းလျက် တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြတော်မူသော အခါ၌ လူနတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေနှစ်သောင်း တရားထူး ရကြသည်၊
၃။ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ မြကျောက်ဖျာတွင် သီတင်းသုံး တော်မူလျက် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်များကို ဝါတွင်းသုံးလ ဟောကြားတော်မူသောအခါ နတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေတစ်သောင်းတို့ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်။ (အပ၊၂၊၃၇၃။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၂။)♦
ကောဏာဂမနဘုရားရှင်၏ သာဝကအစည်းအဝေး ၁ ကြိမ်
၁။ ပဌမအစည်းအဝေး၌ ရဟန်း သုံးသောင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၀။)♦
ကောဏာဂမနဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝက ၂ ပါး
၁။ ဘိယျောသထေရ်၊
၂။ ဥတ္တရထေရ်။ (ဒီ၊၂၊၄။)(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၀။)(ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၀၅။)(ဒီ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ကောဏာဂမနဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝိကာမ ၂ ပါး
၁။ သမုဒ္ဒါထေရီ၊
၂။ ဥတ္တရာထေရီ၊ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၁။)(ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၀၅။)♦
ကောဏာဂမနဘုရားအလောင်း၏ ပြာသာဒ် ၃ ဆောင်
၁။ တုသိတမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၂။ သန္တုသိတမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်၊
၃။ သန္တုဋ္ဌမည်သော ပြာသာဒ်ဆောင်။ (အပ၊၂၊၃၇၄။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၃။)♦
ကောဏ္ဍညဘုရားရှင်၏ သာဝကအစည်းအဝေး ၃ ကြိမ်
၁။ ပဌမအစည်းအဝေး (ရဟန်းတော် ကုဋေတစ်သိန်း)၊
၂။ ဒုတိယအစည်းအဝေး (ရဟန်းတော် ကုဋေတစ်ထောင်)၊
၃။ တတိယ အစည်းအဝေး (ရဟန်းအရေအတွက် ကုဋေကိုးဆယ်)။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၆။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆။)♦
ကောဏ္ဍညဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝက ၂ ပါး
၁။ ဘဒ္ဒထေရ်၊
၂။ သုဘဒ္ဒထေရ်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၇။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၁၆၈။)♦
ကောဏ္ဍညဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝိကာမ ၂ ပါး
၁။ တိဿထေရီ၊
၂။ ဥပတိဿာထေရီ၊ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၇။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၁၆၉။)♦
ကောဏ္ဍညမထေရ် အလောင်းအလျာ၏ အလှူဦး ၉ မျိုး
ကောက်ဦးအလှူ ၉ မျိုးနှင့်တူသည်။ ♦
ကောလာဟလ ၃ မျိုး
၁။ ကပ္ပကောလာဟလ- အနှစ်တစ်သိန်းကျော်လျှင် ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်ဟု အုတ်အုတ်ကျက်ကျက်ပြောဆိုသော ကောလာဟလ၊
၂။ ဗုဒ္ဓကောလာဟလ- အနှစ် တစ်ထောင် ကျော်လျှင် ဘုရားပွင့်လိမ့်မည်ဟု အုတ်အုတ်ကျက်ကျက်ပြောဆိုသော ကောလာဟလ၊
၃။ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ- အနှစ်တစ်ရာကျော်လျှင် စကြာဝတေးမင်း ပေါ်လိမ့်မည်ဟု အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ပြောဆိုသော ကောလာဟလ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၀။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၈။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၁၇။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၆။) (အံ၊ဋီ၊၃၊၁၈၈။)♦
ကောလာဟလ ၅ မျိုး
၁။ ကပ္ပကောလာဟလ- ကမ္ဘာပျက်မည့်အကြောင်း နှစ်ပေါင်းတစ်သိန်း ကြိုတင်၍ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ကောလာဟလ၊
၂။ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလ- စကြာမင်းလောင်း ပေါ်မည့်အကြောင်း နှစ်ပေါင်းတစ်ရာ ကြိုတင်၍ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ကောလာဟလ၊
၃။ ဗုဒ္ဓကောလာဟလ- သဗ္ဗညုဘုရားရှင် ပွင့်ပေါ်မည့်အကြောင်း နှစ်ပေါင်းတစ်ထောင် ကြိုတင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ကောလာဟလ၊
၄။ မင်္ဂလကောလာဟလ- ဘုရားရှင် မင်္ဂလာတရား ဟောကြားမည့်အကြောင်း တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ် ကြိုတင်၍ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ကောလာဟလ၊
၅။ မောနေယျကောလာဟလ- ရဟန်းတစ်ပါးက ဘုရားရှင်အား မောနေယျအကျင့် အကြောင်းကို မေးမြန်းလျှောက်ထားလိမ့်မည်ဟု ခုနစ်နှစ် ကြိုတင်၍ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ကောလာဟလ။ (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၀၁။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃။)♦
ကောသ ၄ ပါး
စစ်အင်္ဂါ ၄ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ကောသမ္ဗီပြည် ပရိဗိုဇ်ရဟန်း ၂ ပါး
၁။ မုဏ္ဍိယ ပရိဗိုဇ်၊
၂။ ဇာလိယ ပရိဗိုဇ်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၅။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၅၅၃။)♦
ကောသမ္ဗီပြည်၌ ကျောင်းကြီး ၃ ကျောင်း
၁။ ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းထားသော ဃောသိတာရုံကျောင်း၊
၂။ ကုက္ကုဋသူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းထားသော ကုက္ကုဋာရုံကျောင်း၊
၃။ ပါဝါရိကသူဋ္ဌေးက သူ၏သရက်ဥယျာဉ်ထဲ၌ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းထားသော ပါဝါရိကမ္ဗဝနကျောင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၅။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၆။) (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၃။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၅၅၃။)♦
ကောသမ္ဗီပြည်၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ် ၈ ပုဒ်
၁။ မဟလ္လကဝိဟာရ သိက္ခာပုဒ်၊
၂။ ဒုဗ္ဗစ သိက္ခာပုဒ်၊
၃။ အညဝါဒက သိက္ခာပုဒ်၊
၄။ ယာဝဒွါရကောသ သိက္ခာပုဒ်၊
၅။ သုရာပါန သိက္ခာပုဒ်၊
၇။ သဟဓမ္မိက သိက္ခာပုဒ်၊
၈။ သုရုသုရုကာရက သိက္ခာပုဒ်။ (ဝိ၊၅၊၂၅၆။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၄၉။)♦
ကောသမ္ဗီပြည်၌ သူဌေးကြီး ၃ ဦး
၁။ ဃောသိတသူဌေး၊
၂။ ကုက္ကုဋသူဌေး၊
၃။ ပါဝါရိကသူဌေး။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၈၄။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၈၈။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၅။) (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၀။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၅၅၃။)♦
ကောသလမင်း သန်းခေါင်ယံ၌ ကြားသော အသံ ၈ မျိုး
၁။ နန်းတော်အနီး ဥယျာဉ်၌ ဗျိုင်းအော်သံ၊
၂။ ဆင်တင်းကုပ်၏ တုရိုဏ်းတိုင်၌ နေသော ကျီးမြည်သံ၊
၃။ မင်း၏အိမ်တော် အထွတ်၌ နေသော သစ်သားပိုးငယ်၏ မြည်သံ၊
၄။ မင်း၏ အိမ်တော်၌ မွေးထားသော ဥဩငှက်၏ မြည်သံ၊
၅။ မင်း၏ အိမ်တော်၌ မွေးထားသော သမင်၏ အော်မြည်သံ၊
၆။ မင်း၏ အိမ်တော်၌ မွေးထားသော မျောက်၏ အော်မြည်သံ၊
၇။ မင်း၏ အိမ်တော်၌ မွေးထားသော ကိန္နရာ၏ အော်မြည်သံ၊
၈။ မင်း၏ နန်းတော်အထက် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ဥယျာဉ်သို့ ကြွသွားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ ဥဒါန်းကျူးရင့်သံ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၀၇။)♦
ကောသလမင်း၏ အိပ်မက် တစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်တို့၏ ဝိပါကအကျိုး ၁၆ မျိုး
၁။ မည်းနက်သော အဆင်းရှိကုန်သော နွားလားဥသဘလေးစီးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ မင်းရင်ပြင်သို့ လာကြ၍ စစ်ထိုးအံ့သော အခြင်းအရာကို ပြ၍ ကြုံးဝါး၍ စစ်မထိုးဘဲ ဖဲသွားကြကုန်၏ ဟူသော ပထမအိပ်မက်သည် တရားမစောင့်ကြကုန်သော မင်းတို့, လူတို့၏ အခါကာလ၌ အရပ် လေးမျက်နှာတို့မှ မိုးတိမ်တို့သည် တက်လာ၍ မိုးခြိမ်းသံပေး၍ မိုးမရွာဘဲ ပျက်ပြယ်ကုန် လတ္တံ့ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၂။ မြေကြီးမှ ပေါက်ထွက်၍ တစ်ထွာမျှ, တစ်တောင်မျှ မမြင့်သေးဘဲ ပွင့်ကြ, သီးကြကုန်သော သစ်ပင်ငယ်တို့ကို မြင်မက်သော ဒုတိယအိပ်မက်သည် အသက်တိုတောင်းသော လူတို့၏ အခါကာလ၌ အပျိုအရွယ် မရောက်ကုန်သေးဘဲ အမျိုးသမီး ငယ်တို့သည် ဥတုပန်းပွင့်၍ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ကြကာ သားသမီးများ တိုးပွားကြကုန်အံ့ ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၃။ ထိုနေ့၌ မွေးဖွားလာကုန်သော နွားမငယ်တို့၏ နို့ကို သောက်စို့ကြကုန်သော နွားမကြီးတို့ကို မြင်မက်သော တတိယအိပ်မက်သည် သက်ကြီးသူတို့အား ရိုသေလေးစားမှု ကင်းမဲ့သော လူတို့၏ကာလ၌ သက်ကြီးရွယ်အို မိခင်ဖခင်တို့သည် သားသမီးတို့၏ထံမှ အသနားခံ၍ တောင်းရမ်းကာ ငြိုငြင်စွာ အသက်မွေးရကုန်အံ့ ဟူသော အကျိုး ဖြစ်အံ့၊
၄။ ဝန်ကို ဆောင်နိုင်သော နွားကြီးများရှိလျက် နွားငယ်များတို့ကို လှည်း, ထမ်းပိုး၌ ကယှဉ်၍ ဝန်ကို ဆောင်စေခြင်းတို့ကို မြင်မက်သော စတုတ္ထအိပ်မက်သည် တရားမစောင့်ကြကုန်သော မင်းဆိုး မင်းညစ်တို့၏ ကာလ၌ တရားစီရင်မှုရေးရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကုန်သော အမတ်ကြီးတို့ကို ဖယ်ရှား၍ တရားစီရင်မှုရေးရာ၌ မကျွမ်းကျင်ကုန်သော လူရွယ်တို့အား တရားစီရင်မှုတို့ကို ပြုလုပ်စေကုန်အံ့ ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၅။ မျက်နှာနှစ်ဖက်, ပါးစပ်နှစ်ပေါက် ပါရှိသော မြင်းကို မြင်မက်သော ပဉ္စမအိပ်မက်သည် တရားမစောင့်ကြကုန်သော မင်းတို့၏အခါကာလ၌ တရားကင်းမဲ့သော လျှပ်ပေါ်လော်လည်ကြသော လူတို့အား တရားစီရင်မှု ရေးရာ၌ ရာထူး ပေးကာ ခန့်ထားကြကုန်အံ့၊ ထိုတရားသူကြီးတို့သည် တရားခံ, တရားလို ဖြစ်ကြကုန်သော နှစ်ဖက်ကုန်သော လူတို့ထံမှ တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူကုန်အံ့ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၆။ တစ်သိန်းတန်ရွှေခွက်၌ မြေခွေးအို တစ်ကောင်အား ကျင်ငယ်စွန့်စေသော လူအပေါင်းကို မြင်မက်သော ခြောက်ခုမြောက်အိပ်မက်သည် တရားကင်းမဲ့ကုန်သော မင်းတို့၏ အခါကာလ၌ ဇာတိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့အား ရာထူးဌာနန္တရ မပေးကြဘဲ အမျိုးဇာတ် ယုတ်နိမ့်ကုန်သူတို့အား ရာထူးပေးကြကုန်အံ့၊ အမျိုးဇာတ်မြင့်မြတ်ကုန်သော သူတို့သည် အမျိုးဇာတ်ယုတ်နိမ့်ကုန်သူတို့အား ခစားကြရကုန်သည်ဖြစ်၍ မိမိတို့၏ အမျိုးကောင်း သမီးပျိုတို့ကို ယုတ်နိမ့်သူတို့အား ပေးဆက်ကြကုန်အံ့ဟူသော အကျိုး ဖြစ်အံ့၊
၇။ ယောကျ်ားတစ်ယောက်သည် ကြိုးကို ရစ်၍ ခြေရင်း၌ ချထား၏၊ ထိုယောကျ်ား ထိုင်သော ခုံအောက်၌ ဝပ်နေသော ဆာလောင်နေသော မြေခွေးမသည် ထိုယောကျ်ား မသိဘဲ ထိုကြိုးကို ခဲစားနေခြင်းကို မြင်မက်သော ခုနစ်ခုမြောက်အိပ်မက်သည် ကာလရွေ့လျား ရှည်ကြာသော နောင်အခါကာလ၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်၍ အကျင့်ပျက်ကုန်သော မိန်းမ တို့သည် မိမိလင်သား ပင်ပန်းစွာ ရှာဖွေစုဆောင်းထားသော ဥစ္စာတို့ကို ယူ၍ လင်ငယ်နှင့် ပျော်ပါးသောက်စားကုန်အံ့ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၈။ မင်း၏ အိမ်တံခါးအနီး၌ အချည်းအနှီး ကုန်သော အိုးတို့ဖြင့် ခြံရံ၍ ထားအပ်သော ရေပြည့်အိုးတစ်လုံးကို မြင်မက်၏၊ လူတန်းစား လေးမျိုးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ အိုးတို့ဖြင့် ရေကို ယူဆောင်၍ ပြည့်သော အိုးကိုသာလျှင် ရေဖြည့်ကုန်၏၊ ပြည့်သော ပြည့်သော ရေသည် လျှံတက်၍ ဖိတ်ကျ၏၊ လူတို့သည် ထိုရေပြည့် အိုး၌သာလျှင် အဖန်ဖန်အထပ်အထပ် လောင်းထည့် ကြကုန်သည်ကို မြင်မက်သော ရှစ်ခုမြောက်အိပ်မက်သည် နောက်နောင်အခါကာလ၌ ဆင်းရဲ မွဲတေသော မင်းသည် မင်းပြုလိမ့်မည်၊ လူတို့သည် မင်းအတွက် အလုပ်လုပ်ရသဖြင့် မိမိတို့အိမ်၌ စားစရာမရှိ ဖြစ်ကုန်လိမ့်မည်ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၉။ ကြာငါးမျိုးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော နက်သော ရေကန်အလယ်၌ ရေနောက်၍ ကမ်းစပ်အနား၌ ရေသည် ကြည်လင်နေသည်ကို မြင်မက်သော ကိုးခုမြောက်အိပ်မက်သည် နောက်နောင်အခါကာလ၌ မင်းတို့သည် တရားမစောင့်ကြ၊ ရွာ နိဂုံး မြို့တို့၌ နေကုန်သော လူတို့သည် အခွန်အတုတ် နှိပ်စက်သဖြင့် ရွာ နိဂုံး မြို့ကြီးအရပ်ကို စွန့်၍ ရွာစွန်ရွာဖျားအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ကြကုန်လိမ့်မည်ဟူသော အကျိုး ဖြစ်အံ့၊
၁၀။ ထမင်းအိုး တစ်အိုးထဲ၌ အကျက်မညီဘဲ သုံးမျိုးသုံးစား ကွဲပြားစွာ ကျက်နေသော ထမင်းအိုးကို မြင်မက်သော ဆယ်ခုမြောက် အိပ်မက်သည် နောက်နောင်အခါ ကာလ၌ မင်းတို့သည် တရားမစောင့်ကြကုန်၊ မင်းတို့ တရားမစောင့်ကုန်သော် ပုဏ္ဏားသူကြွယ်စသော လူအများတို့သည်လည်း တရားမစောင့်ကြ၊ ထိုသို့ လူတို့တရားမစောင့်သဖြင့် လေတို့သည် ပုံမှန်မတိုက်ခတ်၊ လေကြမ်းများ တိုက်ခတ်သဖြင့် နတ်ဗိမာန်တို့သည် တုန်လှုပ်ကြကုန်၏၊ နတ်တို့သည် စိတ်ဆိုး၍ မိုးကို ကောင်းစွာ ရွာသွန်းမှု မပြုကြ၊ ကွက်ကျားမိုးရွာသဖြင့် စပါးကောင်းသောအရပ်၌ အလွန် ကောင်း၍, စပါးပျက်သော အရပ်၌ အလွန်ပျက်ခြင်း ဖြစ်ကြကုန်လိမ့်မည် ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၁၁။ အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်တန်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ရက်တက်ပုပ် ရေဖြင့် ရောင်းနေသည်ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်အိပ်မက်သည် နောက်နောင်အခါ ကာလ၌ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်လတ်သော် ပစ္စည်းဥစ္စာ၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်ကုန်သော အရှက်မရှိကုန်သော ရဟန်းတို့သည် များပြားကုန်လိမ့်မည်၊ ပစ္စည်းဥစ္စာကြောင့် တရားဟော, တရားပြကြကုန်လိမ့်မည် ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၁၂။ ရေ၌ နစ်မြုပ်ကုန်သော အချည်းနှီး ကုန်သော ဗူးတောင်းတို့ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် အိပ်မက်သည် တရား မစောင့်ကုန်သော မင်းတို့၏အခါကာလ၌ အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သူတို့အား အခြံအရံ စည်းစိမ်မပေးဘဲ အမျိုးယုတ်ကုန်သော သူတို့အားသာလျှင် စည်းစိမ်အခြံအရံကို ပေးကုန် လိမ့်မည်၊ အမျိုးယုတ်သူတို့က အစိုးရသဖြင့် အမျိုးယုတ်သူတို့၏ စကားသည် အတည်ဖြစ် ကုန်လိမ့်မည်၊ ရဟန်းတို့၌ သီလမရှိကုန်သော ရဟန်းယုတ်တို့၏ စကားသည်သာလျှင် သံဃာ့အမှုကိစ္စတို့၌ အတည်ဖြစ်ကုန်လိမ့်မည်ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၁၃။ တန်ဆောင်း ပြာသာဒ်ခန့် အတိုင်းအရှည်ရှိသော တစ်ခဲနက်သော ကျောက်ဖျာကြီးသည် ရေ၌ ပေါလော ပေါ်နေသည်ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက်အိပ်မက်သည် နောက်နောင်သော အခါကာလ၌ တရားမစောင့်ကုန်သော မင်းတို့သည် သူယုတ်တို့အား ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့မှု ပြု၍ လူယုတ်တို့သည် ချမ်းသာကာ အစိုးရလာသဖြင့် လူကောင်းလူမှန်တို့၏ ပြောစကားသည် အရာမဝင် ဖြစ်လာလိမ့်မည်၊ ရဟန်းတို့၌လည်း ရဟန်းကောင်းတို့၏ ပြောစကားသည် ရဟန်း တို့၏ အလယ်၌ အရာမဝင် ဖြစ်လာလိမ့်မည် ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့၊
၁၄။ သစ်မည်စည်ပွင့် ပမာဏ ရှိကုန်သော ဖားမငယ်တို့သည် မြွေဟောက်ကြီးတို့ကို လျင်စွာလိုက်၍ ကိုက်စား နေသည်တို့ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက်အိပ်မက်သည် လောကသည် ဆုတ်ယုတ် လတ်သော် လူတို့သည် ကိလေသာ ပြင်းထန်လာကုန်၍ ကိလေသာ၏ အလိုသို့ လိုက်ကာ ယောကျ်ားကြီးတို့သည် ငယ်ရွယ်သော မိန်းမတို့ကို ယူ၍ မိန်းမတို့၏ အလိုသို့ လိုက်ကြ ရကုန်လိမ့်မည်၊ ၎င်းတို့၏ ငယ်ရွယ်သော မိန်းမတို့သည် ထိုယောကျ်ားတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာ တို့ကို အကုန်သိမ်းပိုက်ယူ၍ မောင်ပိုင်စီးကြလိမ့်မည်ဟူသော အကျိုးဖြစ်ပေါ်အံ့၊
၁၅။ ရွာ၌ ကျက်စားသော ကျီးကန်းကို ရွှေဟင်္သာငှက်တို့က ခြံရံနေသည်တို့ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့် ငါးခုမြောက်အိပ်မက်သည် စွမ်းအားနည်းပါးသော မင်းတို့၏ လက်ထက်အခါ၌ မင်းတို့သည် စစ်တိုက်ခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သဖြင့် မိမိနှင့်ဇာတ်တူ အမျိုးကောင်းသားတို့အား အစိုးရမှုကို မပေးဘဲ မိမိခြေရင်း၌ ခစားအလုပ်လုပ်ကြသော ဆေတ္တာသည်စသော သူတို့အား အစိုးရမှုကို ပေးကုန်အံ့၊ အမျိုးကောင်းသားတို့သည် မင်းအိမ်၌ တည်ရာမရသော် အသက်မွေးမှု ခက်ခဲလာသဖြင့် အစိုးရမှု၌ ကြီးစိုးကြကုန်သော အမျိုးဇာတ်ယုတ်နိမ့်ကြကုန်သော သူတို့ကို လုပ်ကျွေးခစား ကုန်လျက် နေကြရကုန်လိမ့်မည် ဟူသော အကျိုးဖြစ်ပေါ်အံ့၊
၁၆။ ဆိတ်ထီးတို့သည် ကျားသစ် တို့ကို လိုက်၍ ကိုက်စားနေသည်တို့ကို မြင်မက်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက်သော အိပ်မက်သည် တရားမစောင့်သော မင်းတို့၏ အခါကာလ၌ မင်းနှင့် အကျွမ်းဝင်ကုန်သော လူယုတ်တို့သည် အမျိုးဇာတ်မြင့်မြတ်သော လူကောင်းလူမှန်တို့၏ အမျိုးအဆက်အဆက်မှ ပိုင်ဆိုင်လာသော လယ်ယာမြေတို့ကို လုယက်အပိုင်စီးကြကုန် လိမ့်မည်၊ ရဟန်းတို့တွင်လည်း သီလမဲ့ ရဟန်းယုတ်တို့သည် သီလရှိကုန်သော ရဟန်းတို့ကို နှိပ်စက်အနိုင်ကျင့် ကုန်လိမ့်မည်ဟူသော အကျိုးဖြစ်အံ့။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၀၅-၃၀၆။)♦
ကောသလမင်းကြီး၏ အိပ်မက် ၁၆ ချက်
၁။ မျက်စဉ်းအရောင်ရှိကုန်သော မည်းနက်သော နွားလား ဥသဘ လေးစီးတို့သည် ‘‘ခတ်ကြကုန်အံ့’’ဟု ကြံ၍ အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ မင်းရင်ပြင်သို့ လာ၍ ‘‘နွားလားဥသဘတို့၏ ခတ်ပွဲကို ကြည့်ရှုကုန်အံ့’’ဟု လူအပေါင်းသည် စည်းဝေး လတ်သော် ခတ်ဟန်အခြင်းအရာကို ပြ၍ ကြုံးဝါးကာ မခတ်ကြကုန်ဘဲ ဖဲသွားကုန်သည်ဟု မြင်မက်ခြင်း၊
၂။ ငယ်သော သစ်ပင်, ချုံပင်တို့သည် မြေမှ ပေါက်ထွက်၍ တစ်ထွာမျှ, တစ်တောင်မျှလည်း မမြင့်သေးဘဲ ပွင့်ကုန်၏, သီးကုန်၏ဟု မြင်မက်ခြင်း၊
၃။ နွားမကြီး တို့သည် ထိုနေ့၌ ဖွားကုန်သော နွားငယ်တို့၏ နို့ကိုစို့ကြကုန်၏ဟု မြင်မက်ခြင်း၊
၄။ ဝန်ကို ဆောင်နိုင်ကုန်သော အလျားအနံအလုံးအရပ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော နွားကြီးတို့ကို ထမ်းပိုး အဆက်ဆက်ဖြင့် မကမယှဉ်ဘဲ ငယ်ရွယ်ကုန်သော နွားငယ်တို့ကို လှည်းဦး၌ ယှဉ်ကကုန်သည် တို့ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၅။ မျက်နှာနှစ်ခု, ပါးစပ်နှစ်ပေါက် ပါရှိသော မြင်းတစ်ကောင်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၆။ လူအပေါင်းသည် တစ်သိန်းတန်ရွှေခွက်ကို သုတ်သင်၍ ‘‘ဤရွှေခွက်၌ ကျင်ငယ်ကို စွန့်လော့’’ဟု ဆို၍ မြေခွေးအိုအား ကမ်းပေးခြင်းကို မြင်မက်ခြင်း၊
၇။ ယောကျ်ား တစ်ယောက်သည် ကြိုးကို လုံးကျစ်၍ ခြေရင်း၌ ထား၏၊ ထိုယောကျ်ားထိုင်နေသော ထိုင်ခုံ အောက်၌ အိပ်စက်နေသော ဆာလောင်နေသော မြေခွေးမတစ်ကောင်သည် ထိုကြိုးကို ကိုက်စားနေသည်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၈။ မင်း၏ တံခါးအနီး၌ များစွာကုန်သော ရေမရှိသော အိုးတို့ဖြင့် ဝန်းရံ၍ ထားအပ်သော ရေပြည့်အိုးကြီး တစ်လုံးကို မြင်မက်ခြင်း၊
၉။ အဆင်း ငါးမျိုးရှိသော ပဒုမာကြာတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော နက်ရှိုင်းသော ခပ်သိမ်းသော အရပ်မှ ရေဆိပ်ရှိသော လေးထောင့်ရေကန် တစ်ကန်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၀။ တစ်လုံးတည်းသော ထမင်းအိုးဖြင့် ချက်သော ထမင်း၏ ဘေးတစ်ဖက်၌ အလွန်ပျော့, ဘေးတစ်ဖက်၌ မာ၍ ဘေးတစ်ဖက်၌ ကောင်းစွာ ကျက်သည်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၁။ အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်တန်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ရက်တက်ရည်ပုပ်နှင့် ရောင်းနေသည်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၂။ ရေ၌ နစ်မြုပ် ကုန်သော အချည်နှီးအနှစ်မဲ့ ဗူးတောင်းတို့ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၃။ အလွန်ကြီးမားသော ကျောင်း အထွတ်ခန့် အရွယ်ပမာဏရှိသော တစ်ခဲနက်ထူသော ကျောင်းသည် လှေကဲ့သို့ ရေ၌ ပေါလော ပေါ်နေသည်ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၄။ သေးငယ်သော သစ်မည်စည်ပွင့် ပမာဏ ရှိကုန်သော ဖား တို့သည် အလွန်ကြီးမားကုန်သော မြွေဟောက်တို့ကို လျင်စွာ လိုက်၍ ကြာရိုးတို့ကို ကိုက်ဖြတ် သကဲ့သို့ ကိုက်ဖြတ်ကာ ကိုက်ဖြတ်ကာ အသားကို စား၍ မျိုနေသည်တို့ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၅။ သူယုတ်အကျင့်တရား ဆယ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရွာ၌ ကျက်စားသော ကျီးကို ရွှေဟင်္သာမင်းတို့က ခြံရံနေသည်တို့ကို မြင်မက်ခြင်း၊
၁၆။ သိုးတို့သည် ကျားသစ်တို့ကို လိုက်၍ ကြုတ်ကြုတ်မြည်ကာ ကိုက်စားနေသည်တို့ကိုလည်းကောင်း သစ်ကျုတ်တို့သည် သိုးတို့ကို အဝေးမှပင် မြင်၍ ကြောက်လန့်ကုန်သော် ပြေး၍ ချုံပုတ်, တောဂနိုင် စသော အရပ်တို့သို့ ဝင်၍ ပုန်းအောင်းနေသည်တို့ကို လည်းကောင်း မြင်မက်ခြင်း။ (ဇာတက၊၁၊၁၈။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၅။)(သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၀၄။)♦
ကောသလမင်းအိပ်မက်ထဲ၌ ကြားရသော အသံကြီး ၄ မျိုး
၁။ ဒု- ဟူသော အသံ (ဒုဇ္ဇီဝိတမဇီဝိမှာ စသော ဂါထာ၏ အစအက္ခရာ။)
၂။ သ- ဟူသော အသံ (သဋ္ဌိဝဿ သဟဿာနိ စသော ဂါထာ၏ အစအက္ခရာ။)၊
၃။ န- ဟူသော အသံ (နတ္ထိ အန္တော ကုတော အန္တော စသော ဂါထာ၏ အစအက္ခရာ။)၊
၄။ သော- ဟူသော အသံ (သောဟံ နုန ဣတော ဂန္တွာ စသော ဂါထာ၏ အစအက္ခရာ။)။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၂။)♦
ကောသိယသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ မျိုး
၁။ ပိုးချည်မျှင်တို့ ရောနှောနေသည် ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ မိမိ၏ အကျိုးငှာ အခင်းကို ပြုလုပ်ခြင်း, ပြုလုပ်စေခြင်း၊
၃။ အခင်းကို ရရှိလာခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊ ၄၁၃။) (ဝိမတိ၊၁၊၃၃၃။)♦
ကဲ့ရဲ့ စွပ်စွဲဖွယ် အကြောင်း ၁၀ မျိုး (မဟာစတ္တာလီသကသုတ်ကို ပစ်ပယ်ထိုက်သည်ဟု မှတ်ထင် သူ၏ အပေါ်၌ ကျရောက်လာနိုင်သော ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲဖွယ် အကြောင်း ၁၀ မျိုး)
၁။ မှန်ကန်သော အယူအမြင်ကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားသော အယူအမြင်ရှိကုန်သော ရဟန်း ပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၂။ မှန်ကန်သော အကြံကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားသော အကြံရှိ ကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင်ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၃။ မှန်ကန်သော စကားကို သင် ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော စကားရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၄။ မှန်ကန်သော အမှုအလုပ်ကို သင် ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော အမှုအလုပ် ရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၅။ မှန်ကန်သော အသက် မွေးမှုကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု ရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင်ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၆။ မှန်ကန်သော လုံ့လကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော လုံ့လရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၇။ မှန်ကန်သော သတိကို သင် ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော သတိရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော် သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၈။ မှန်ကန်သော သမာဓိကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော သမာဓိ ရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင်ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၉။ မှန်ကန်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို သင်ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော ဉာဏ် ရှိကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို သင်ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်းသင့်၏၊
၁၀။ မှန်ကန်သော လွတ်မြောက်မှုကို သင် ကဲ့ရဲ့လျှင် မှားယွင်းသော လွတ်မြောက်မှုရှိကုန်သော ရဟန်း ပုဏ္ဏားတို့ကို သင် ပူဇော်သင့်၏၊ ချီးမွမ်း သင့်၏။ (မ၊၃၊၁၂၁။)♦
ကဲ့ရဲ့ခြင်း ချီးမွမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ၄ မျိုး
၁။ ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင့်လျော်သော အခါ၌ အမှန်အတိုင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်၍ ချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင့်လျော်သော အခါ၌ အမှန်အတိုင်း ချီးမွမ်းစကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သည်ဖြစ်၍ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကားကို မပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင့်လျော်သော အခါ၌ အမှန်အတိုင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့သော စကားကိုလည်း မပြောဆိုမူ၍ ချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ချီးမွမ်းစကား ဂုဏ်ကျေးဇူးများ ကိုလည်း မပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင့်လျော်သော အခါ၌ အမှန်အတိုင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့သော စကားကို ပြောဆိုတတ်သည်ဖြစ်၍ ချီးမွမ်း ထိုက်သူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးများဖြစ်သော ချီးမွမ်းစကားများကိုလည်း ပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၄၁၃။) (အံ၊မြန်၊၁။၄၂၆။)♦
ကဲ့ရဲ့ဖွယ် ၃ မျိုး
၁။ သူတစ်ပါး၏ သေခြင်းဆင်းရဲကို ဖြစ်စေသူ၊
၂။ မိန်းမအကြီအကဲပြုသော ဇနပုဒ်၊
၃။ မိန်းမ၏ အလိုကို လိုက်သူ။ (ဇာတက၊၁၊၄။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၁။)♦
ခင်ပုပ်ငှက်၏ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ခင်ပုပ်ငှက်သည် ညဉ့်အခါ၌ ကျီးအပေါင်းရှိရာသို့ သွားလျက် များစွာသော ကျီးတို့ကို သတ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မသိမှု မောဟနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြု၍ မသိမှုမောဟကို အရင်းမှဖြတ်လျက် ကောင်းစွာ နှိမ်နင်းရခြင်း)၊
၂။ ခင်ပုပ်ငှက်သည် လုံခြုံစွာကိန်းအောင်းခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သိမှု ကိန်းအောင်းခြင်း၌ မွေ့လျော်ပျော် ပိုက်ခြင်း)။ (မိလိန္ဒ၊၃၈၈။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၄၁၀။)♦
ခံစားခြင်း ၃ ပါး
၁။ ချမ်းသာခံစားခြင်း သုခဝေဒနာ၊
၂။ ဆင်းရဲခံစားခြင်း ဒုက္ခဝေဒနာ၊
၃။ လျစ်လျူ ရှု၍ ခံစားခြင်း ဥပေက္ခာဝေဒနာ။ (ဒီ၊၃၊၁၈၁။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၁။)♦
ခံစားမှု ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း ၈ ပါး
၁။ လေကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ သည်းခြေကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ သလိပ်ကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၄။ လေ, သည်းခြေ, သလိပ် သုံးပါး အစုအဝေးဟု ဆိုအပ်သော သန္နိပါတ်ကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ဥတု ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၆။ မသင့်သော အစာ အာဟာရကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၇။ လုံ့လပယောဂကြောင့် ဖြစ်ခြင်း၊
၈။ ကံ၏ အကျိုးပေးမှုကြောင့် ဖြစ်ခြင်း။ (မိလိန္ဒ၊၁၃၇။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၁၄၇။)♦
ခံစားမှုအပေါင်း ၆ ပါး
၁။ မျက်စိနှင့် မြင်တွေ့ ထိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ၊
၂။ နားနှင့် ကြားတွေ့ထိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- သောတသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ၊
၃။ နှာခေါင်းနှင့် နံတွေ့ထိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- ဃာနသမ္ဖဿဇာဝေဒနာ၊
၄။ လျှာနှင့် တွေ့ထိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- ဇိဝှါသမ္ဖဿဇာဝေဒနာ၊
၅။ ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိ ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- ကာယသမ္ဖဿဇာဝေဒနာ၊
၆။ စိတ်ဖြင့် ထိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု- မနောသမ္ဖဿဇာဝေဒနာ။ (မ၊၁၊၆၄။) (မ၊မြန်၊၁။၆၉။)♦
ခဒိရဝနိယ ရေဝတမထေရ်၏ တူ သာမဏေ ၃ ပါး
၁။ ရှင်စာလာ၊
၂။ ရှင်ဥပစာလာ၊
၃။ ရှင်သီသူပ စာလာ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၅။)♦
ခဒိရဝနိယ ရေဝတမထေရ်၏ နှမတော် ၃ ယောက်
၁။ စာလာ၊
၂။ ဥပစာလာ၊
၃။ သီသူပ စာလာ။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၅။)♦
ခန္တိ ၃ မျိုး (အနုလောမိကာယ ခန္တိယာ၌ ခန္တိ ၃ မျိုး)
၁။ ကလာပသမ္မသနဉာဏ် အစ ဥဒယဗ္ဗယ ဉာဏ် အဆုံးရှိသော မုဒုကာနုလောမိကခန္တိ၊
၂။ ဘင်္ဂါနုဿနာဉာဏ်အစ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် အဆုံးရှိသော မဇ္ဈိမာနုလောမိကာခန္တိ၊
၃။ အနုလောမဉာဏ် ဟူသော တိက္ခာနုလောမိကာခန္တိ။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁၅။)♦
ခန္ဓကဝတ် ၁၄ ပါး (ရှင်ရဟန်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကြီး ၁၄ ပါး)
၁။ ဧည့်သည်အာဂန္တု ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော အာဂန္တုကဝတ်၊
၂။ ကျောင်းနေရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာ ကျင့်သုံးရသော အာဝါသိကဝတ်၊
၃။ ခရီးသွားရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော ဂမိကဝတ်၊
၄။ ဆွမ်း အနုမောဒနာတရားဟော ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော အနုမောဒနာဝတ်၊
၅။ ဆွမ်းစား ကျောင်း, ဆွမ်းစားဇရပ်၌ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော ဘတ္တဂ္ဂဝတ်၊
၆။ ဆွမ်းခံထွက်သော ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော ပိဏ္ဍစာရိကဝတ်၊
၇။ တော၌နေသော ရဟန်း ရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော အာရညကဝတ်၊
၈။ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ လိုက်နာ ကျင့်သုံးရသော သေနာသနဝတ်၊
၉။ ဇရုံးအိမ်၌ ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော ဇန္တာဃရဝတ်၊
၁၀။ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်စွန့်ရာ ကုဋီအိမ်၌ ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရသော ဝစ္စကုဋီဝတ်၊
၁၁။ ရှင်ပြုပေးသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအား ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာကျင့်သုံး ရသော ဥပဇ္ဈာယဝတ်၊
၁၂။ အတူနေတပည့် ရဟန်းရှင်တို့အပေါ်၌ ဆရာက လိုက်နာကျင့်သုံး ရသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ်၊
၁၃။ နိဿယည်းဆရာအပေါ်၌ ရဟန်းရှင်တို့ လိုက်နာ ကျင့်သုံးရသော အာစရိယဝတ်၊
၁၄။ အနီးနေ တပည့်ရဟန်းရှင်တို့ အပေါ်၌ ဆရာက လိုက်နာကျင့်သုံးရသော အန္တေဝါသိကဝတ်။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၅။) (အံ၊ဋီ၊၁၊၇၃။)♦
ခန္ဓယမိုက်၌ မဟာဝါရ ၃ မျိုး
၁။ ပဏ္ဏတ္တိဝါရ- အမည်ပညတ်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေကြောင်း အလှည့်အကြိမ်၊
၂။ ပဝတ္တိဝါရ- ဖြစ်ရာဌာနဘုံဘဝ စသည်ကို ပြကြောင်းဖြစ်သော အလှည့် အကြိမ်၊
၃။ ပရိညာဝါရ- ပိုင်းခြား၍သိအပ်သော အလှည့်အကြိမ်။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၉၂။)♦
ခန္ဓဝိဘင်းကို ဝေဖန်ပုံ ၃ မျိုး
၁။ သုတ္တန္တဘာဇနီယ- သုတ္တန်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်း၊
၂။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယ- အဘိဓမ္မာကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်း၊
၃။ ပဉှပုစ္ဆက- ပြဿနာကို မေးမြန်း ခြင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈။)♦
ခန္ဓာ ၃ ပါး
၁။ သီလက္ခန္ဓ= သီလအပေါင်းအစု၊
၂။ သမာဓိက္ခန္ဓ= သမာဓိအပေါင်းအစု၊
၃။ ပညာက္ခန္ဓ= ပညာအပေါင်းအစု။ (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၂၁၄။)♦
ခန္ဓာ ၄ ပါး (နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါး)
၁။ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊
၂။ သညာက္ခန္ဓာ၊
၃။ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊
၄။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ (အဘိ၊ဓ၊၂၆။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၄၂။)♦
ခန္ဓာ ၅ ပါး
၁။ ရူပက္ခန္ဓာ- ရုပ်အစု၊
၂။ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ- ဝေဒနာအစု၊
၃။ သညာက္ခန္ဓာ- သညာ အစု၊
၄။ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ- သင်္ခါရအစု၊
၅။ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ- ဝိညာဏ်အစု။ (ဒီ၊၃၊၁၉၅) (သံ၊၂၊ ၃၉။) (သံ၊၂၊၇၁-၃။) (သံ၊၂၊၈၃။) (အဘိ၊ဓ၊၂၁၉။) (အဘိ၊ဝိ၊၁။) (အဘိ၊ဝိ၊၁၃။) (အဘိ၊ဝိ၊၄၁၅။) (အဘိ၊ဝိ၊၄၁၇။) (အဘိ၊ဝိ၊၄၁၉။) (အဘိ၊ဝိ၊၅၉။) (အဘိ၊ပု၊၁၀၁။) (ယမက၊၁၊၁၆။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၁၇။) (သံ၊မြန်၊၂။၃၈။) (သံ၊မြန်၊၂။၆၉။) (သံ၊မြန်၊၂။၇၉။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၄၀၁။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၁။၂၅။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၁။၂၅။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၁။၂၅။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၂၄။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၂၄။)(အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၂၄။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၁။)♦
ခန္ဓာ ၅ ပါး ဥပမာ ၅ မျိုး ရေမြှုပ်စသည်နှင့် တူသော ခန္ဓာ ၅ ပါး
၁။ ရေမြှုပ်စိုင်နှင့် တူသော ရူပက္ခန္ဓာ၊
၂။ ရေပွက်နှင့် တူသော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊
၃။ တံလှပ်နှင့် တူသော သညာက္ခန္ဓာ၊
၄။ ငှက်ပျော တုံးနှင့် တူသော သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊
၅။ မျက်လှည့်နှင့် တူသော ဝိညာဏက္ခန္ဓာ။ (သံ၊၂၊၁၁၄-၁၁၆။) (သံ၊မြန်၊၂။၁၀၇၊၁၀၈။)♦
ခန္ဓာ ၅ ပါးကို သတ်မှတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့ ၅ ပါး
၁။ မဟာဘုတ် (၄) ပါးသည် ရူပက္ခန္ဓာကို ပညတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့၊
၂။ ဖဿသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပညတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့၊
၃။ ဖဿသည် သညာက္ခန္ဓာကို ပညတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့၊
၄။ ဖဿသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို ပညတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့၊
၅။ နာမ်ရုပ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပညတ်ရန် အကြောင်း အထောက်အပံ့။ (သံ၊၂၊၈၃။) (သံ၊မြန်၊၂။၇၉။)♦
ခန္ဓာကိုယ်၏ ကောင်းခြင်း ၅ ဖြာ
၁။ ဆဝိကလျာဏ- အရေ၏ ကောင်းခြင်း၊
၂။ မံသကလျာဏ- အသား၏ ကောင်းခြင်း၊
၃။ နခကလျာဏ- ခြေသည်း လက်သည်း၏ ကောင်းခြင်း၊
၄။ အဋ္ဌိ ကလျာဏ- အရိုးအဆစ်တို့၏ ကောင်းခြင်း၊
၅။ ဝယကလျာဏ- အရွယ်၏ ကောင်းခြင်း၊ မှတ်ချက်။ ။ အခြားအဋ္ဌကထာများ၌ နခကလျာဏအစား ကေသကလျာဏ= ဆံပင်၏ ကောင်းခြင်းဟု ဖွင့်ဆိုသည်။ (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၁၅၂။)♦
ခန္ဓာကိုယ်၏ အပြစ် ၆ ပါး
၁။ အတိဒီဃာ- အလွန် အရပ်ရှည်ခြင်း၊
၂။ အတိရဿာ- အလွန် အရပ်ပုခြင်း၊
၃။ အတိကိသာ- အလွန် ပိန်ခြင်း၊
၄။ အတိထူလာ- အလွန်ဝခြင်း၊
၅။ အတိ ကာဠိကာ- အလွန် အသားမည်းခြင်း၊
၆။ အစ္စောဒါတာ- အလွန် အသားဖြူခြင်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၅၉။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၁၅၂။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၁၈။)♦
ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ အမိဝမ်း၌ ကိန်းအောင်းရခြင်းရှိသော သတ္တဝါ တို့၏ ခန္ဓာငါးပါး အတူတကွဖြစ်ခြင်း၊ (ဂဗ္ဘသေယျကသမုဂ္ဂမ)၊
၂။ ဥပပါတ်ပဋိသန္ဓေ နေရခြင်းရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာငါးပါး အတူတကွဖြစ်ခြင်း (ဩပပါတိကသမုဂ္ဂမ)။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀။)♦
ချင့်တောင်း ချင့်ခွက်ဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း ၃ မျိုး
၁။ ဟဒယဘေဒ- ချင့်တောင်း, ချင့်ခွက်၏ အတွင်းကို ဖျက်ခြင်းဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း၊
၂။ သိခါဘေဒ- ချင့်တောင်း, ချင့်ခွက်၏ အဦးအဖျားကို ဖျက် ခြင်းဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း၊
၃။ ရဇ္ဇုဘေဒ- ချင့်ကြိုး, တိုင်းတာသည့် ကြိုးကို ဖျက်ခြင်းဖြင့် လှည့်ပတ် ခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၇။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၄။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၈။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၈။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉၀။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၁၆၁။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၄၇။)♦
ချစ်ကျွမ်းဝင်သဖြင့် ယူခြင်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ သန္ဒိဋ္ဌော- မြင်ဖူး တွေ့ဖူးကာမျှဖြစ်သော မိတ်ဆွေ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ သမ္ဘတ္တော- ခိုင်မြဲသော မိတ်ဆွေ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အာလပိတော- လိုအပ်လျှင် ယူပါဟု ပြောဆိုခဲ့ဖူးခြင်း၊
၄။ ဇီဝတိ- အသက်ရှင်ဆဲ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ဂဟိတော အတ္တမနော- ယူသည့် အခါ ဝမ်းမြောက် ဝမ်းသာရှိခြင်း ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၆။)♦
ချစ်ကျွမ်းဝင်သဖြင့် အယူမြောက်ကြောင်း အင်္ဂါ ၃ ပါး
၁။ သန္ဒိဋ္ဌော, ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနော- မြင်ဖူးကာမျှ မိတ်ဆွေဖြစ်၍ အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်ပြီး ယူသောအခါ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊
၂။ သမ္ဘတ္တော, ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနော- ခိုင်မြဲသော မိတ်ဆွေ ဖြစ်၍ အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်ပြီး ယူသောအခါ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊
၃။ အာလပိတော,ဇီဝတိ, ဂဟိတေ အတ္တမနော- လိုအပ်လျှင် ယူပါဟု ပြောဆိုခဲ့ဖူး၍ အသက်ရှင်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ယူသော အခါ ဝမ်းမြောက်ခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၇။)♦
ချစ်ခင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရကြောင်း ၂ မျိုး
၁။ ရှေးအခါ၌ မိခင် ဖခင်, သား သမီး စသည် ဖြစ်ဖူး၍ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ဖူးခြင်း၊
၂။ ဤဘဝ အတ္တဘော၌ အကျိုးစီးပွား ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးခြင်း။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၁၅။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၁၃၀။) (ဝိမတိ၊၁၊၂၉။)♦
ချစ်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ တဏှာသ္နေဟ- တဏှာဖြင့် ချစ်ခြင်း၊
၂။ ဒိဋ္ဌိသ္နေဟ- ဒိဋ္ဌိဖြင့် ချစ်ခြင်း။ (စူဠနိ၊ ၂၃၄။) (စူဠနိ၊၂၃၉။)♦
ချစ်မြတ်နိုးခြင်း ၄ မျိုး
၁။ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း ပေမကြောင့် ချစ်မြတ်နိုးခြင်း ပေမဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ချစ်မြတ် နိုးခြင်း ပေမကြောင့် အမျက်ထွက်ခြင်း ဒေါသဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အမျက်ထွက်ခြင်း ဒေါသကြောင့် ချစ်မြတ်နိုးခြင်း ပေမဖြစ်ခြင်း၊
၄။ အမျက်ထွက်ခြင်း ဒေါသကြောင့် အမျက်ထွက်ခြင်း ဒေါသ ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊၁၊၅၃၄။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၅၀။)♦
ချစ်အပ်သော အရာဝတ္ထု ၂ မျိုး
၁။ သတ္တ- ချမ်းသာသုခနှင့် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော အမေ, အဖေ, သား, သမီး ညီအစ်ကို မောင်နှမ ဆွေမျိုးစသော သတ္တဝါ၊
၂။ သင်္ခါရ- နှစ်သက် မြတ်နိုး အပ်သော စိတ်နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သော ရူပါရုံ သဒ္ဒါရုံ စသော သင်္ခါရ။ (မဟာနိ၊၃၉၂။) (စူဠနိ၊၂၄၇။)♦
ချည် ၆ မျိုး
၁။ ခေါမတိုင်း၌ ဖြစ်သောချည် (ခုံချည်)၊
၂။ ဝါချည်၊
၃။ ပိုးချည်၊
၄။ သားမွေး ကမ္ဗလာ ချည်၊
၅။ ပိုက်ဆံလျော်ချည် (ဂုန်လျော်ချည်)၊
၆။ ဘန်ချည် (ခေါမစသော ငါးမျိုးရောအပ်သော ချည်)။ (ဝိ၊၁၊၃၆၉။) (ဝိ၊၂၊၃၉၄။) (ဝိ၊မြန်၊၁။၃၉၁။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၄၄၆။)♦
ချမ်းသာ ၂ မျိုး
၁။ ကာမဂုဏ် ပြည့်စုံမှုလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ‘ဂီဟိသုခ’ချမ်းသာ၊
၂။ ရဟန်း အဖြစ်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ‘ပဗ္ဗဇိတသုခ’ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ကာမဂုဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ‘ကာမသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ‘နေက္ခမ္မသုခ’ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
လောက၌ အကျုံး ဝင်သော ‘ဥပဓိသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ လောကုတ္တရာ၌ အကျုံးဝင်သော ‘နိရုပဓိသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
အာသဝေါတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ‘သာသဝသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ အာသဝေါတရားတို့၏အကြောင်း မဟုတ်သော ‘အနာသဝသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ကိလေသာ၏အာရုံဖြစ်၍ ဝဋ်သုံးပါးသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ‘သာမိသသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ကိလေသာ အာရုံမဟုတ်မူ၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ‘နိရာမိသသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ‘အရိယသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ပုထုဇဉ်တို့၏ ‘အနရိယသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ကိုယ်၌ဖြစ်သော ‘ကာယိကသုခ’ချမ်းသာ၊
၂။ စိတ်၌ ဖြစ်သော ‘စေတသိကသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ‘သပ္ပီတိကသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ပီတိကင်းသော ‘နိပ္ပီတိကသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
သာယာအပ်သော သဘောရှိသော ‘သာတသုခ’ချမ်းသာ၊
၂။ လျစ်လျူရှုအပ်သော သဘောရှိသော ‘ဥပေက္ခာသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ဥပစာရသမာဓိ အပ္ပနာသမာဓိကို မှီ၍ဖြစ်သော ‘သမာဓိသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ဥပစာရသမာဓိ အပ္ပနာသမာဓိမှ ကင်းသော ‘အသမာဓိသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ‘သပ္ပီတိကာရမ္မဏသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ပီတိကင်းသော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ‘နိပ္ပီတိကာရမ္မဏသုခ’ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
သာတသဘောရှိသော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ‘သာတာရမ္မဏသုခ’ ချမ်းသာ၊
၂။ ဥပေက္ခာသဘောရှိသော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ‘ဥပေက္ခာရမ္မဏသုခ’ ချမ်းသာ၊ (တစ်နည်း)
ရူပါဝစရဈာန်လျှင် အာရုံရှိသော ‘ရူပါရမ္မဏသုခ’ချမ်းသာ၊
၂။ အရူပါဝစရဈာန်လျှင် အာရုံရှိသော ‘အရူပါရမ္မဏသုခ’ချမ်းသာ။ (အံ၊၁၊၇၉-၈၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၉၃။)♦
ချမ်းသာ ၂ မျိုး
၁။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း၊
၂။ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၀။)♦
ချမ်းသာ ၃ မျိုး
၁။ မနုဿသုခ- လူ့ချမ်းသာ၊
၂။ ဒိဗ္ဗသုခ- နတ်ချမ်းသာ၊
၃။ နိဗ္ဗာနသုခ- နိဗ္ဗာန် ချမ်းသာ။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၃။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၉၈။)♦
ချမ်းသာ ၄ မျိုး
၁။ အတ္ထိသုခ- ရရှိမှု ချမ်းသာ၊
၂။ ဘောဂသုခ- သုံးဆောင်မှု ချမ်းသာ၊
၃။ အာနဏျ သုခ- ကြွေးမြီမရှိမှု ချမ်းသာ၊
၄။ အနဝဇ္ဇသုခ- အပြစ်မရှိသော ချမ်းသာ။ (အံ၊၁၊၃၈၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၃၉၅။)♦
ချမ်းသာ, ဆင်းရဲဖြစ်စေသော တရား ၅ ပါး
၁။ ရုပ်၊
၂။ ဝေဒနာ၊
၃။ သညာ၊
၄။ သင်္ခါရ၊
၅။ ဝိညာဏ်။ (သံ၊၂၊၁၄၈။) (သံ၊မြန်၊၂။၁၃၇။)♦
ချမ်းသာ၍ သုဂတိရောက်ကြောင်း ၅ ပါး
၁။ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ ရှိခြင်း၊
၂။ ရှက်မှု ဟိရီ ရှိခြင်း၊
၃။ ကြောက်လန့်မှု ဩတ္တပ္ပ ရှိခြင်း၊
၄။ ထက်သန်သော ဝီရိယ ရှိခြင်း၊
၅။ သိမှု ပညာ ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂-၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ချမ်းသာ၍ သုဂတိရောက်ကြောင်း တရား ၂ ပါး
၁။ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ- စက္ခု စသော ဣန္ဒြေ ခြောက်ပါးတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်း၊
၂။ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ- ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊၂၁၂။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၁၉၄။)♦
ချမ်းသာကြောင်း တရား ၁၀ ပါး
၁။ သူ့အသက် သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၂။ သူ့ဥစ္စာ ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၃။ ကာမတို့၌ မှားယွင်းသော အကျင့်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန် ပြောမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၅။ ကုန်းချောမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၆။ ရုန့်ရင်း ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၇။ ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင် ကြဉ်ခြင်း၊
၈။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်မှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၉။ သတ္တဝါတို့အား ဖျက်ဆီး လိုမှုမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊
၁၀။ မှန်သော အမြင်ရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၈၂-၄၈၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၇၂-၄၇၈။)♦
ချမ်းသာကြောင်း တရား ၄ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရား၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ တရားတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၌ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၄။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော မကျိုး, မပေါက်, မပြောက်, မကျားသော ငါးပါးသီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (သံ၊၃၊၃၅၂။) (သံ၊မြန်၊၃။၃၅၆။)♦
ချမ်းသာခံစားခြင်း ၃ ပါး
၁။ အောက်အောက် ချမ်းသာကို ဖြစ်စေ၍ အထက် အထက် ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း (ပဌမဈာန်ဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ)၊
၂။ ဈာန်ချမ်းသာ ခံစားခြင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် နှံ့သော ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း (အာဘဿရဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ)၊
၃။ ဈာန်ချမ်းသာ ခံစားခြင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်နှံ့သော ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း (သုဘကိဏှာဘုံ၌ ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ)။ (ဒီ၊၃၊၁၈၃။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၀၃။)♦
ချမ်းသာစွာ နေခြင်း ၅ မျိုး
၁။ ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေခြင်း၊
၂။ ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေခြင်း၊
၃။ တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေခြင်း၊
၄။ စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေခြင်း၊
၅။ (အရဟတ္တ ဖိုလ်) ပညာကို ယခုဘဝ၌ပင် ရောက်၍ နေခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၀၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၂၈။)♦
ချမ်းသာစွာ နေရကြောင်း တရား ၂ ပါး
၁။ သံဝေဂဖြစ်ဖွယ်ရာ ဌာနတို့၌ ထိတ်လန့် တုန်လှုပ်လျက် သံဝေဂ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ထိတ်လန့်သော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်၍ အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ် အားထုတ်ခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊၂၁၆။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၁၉၉။)♦
ချမ်းသာစွာ နေရကြောင်း တရား ၂ ပါး
၁။ အမျက်မထွက်ခြင်း အက္ကောဓ၊
၂။ ရန်ငြိုးမဖွဲ့ခြင်း အနုပနာဟ၊ (တစ်နည်း)
သူ့ကျေးဇူးကို မချေဖျက်ခြင်း အမက္ခ၊
၂။ အပြိုင်မပြုခြင်း အပဠာသ၊ (တစ်နည်း)
မငြူစူခြင်း အနိဿာ၊
၂။ ဝန်မတိုခြင်း အမစ္ဆရိယ၊ (တစ်နည်း)
မလှည့်ပတ်ခြင်း အမာယာ၊
၂။ မစဉ်းလဲခြင်း အသာဌေယျ၊ (တစ်နည်း)
ဒုစရိုက်တရားတို့မှ ရှက်ခြင်း ဟိရီ၊
၂။ ဒုစရိုက်တရားတို့မှ လန့်ခြင်း ဩတ္တပ္ပ။ (အံ၊၁၊၉၅။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၁၂။)♦
ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ၅ မျိုး
၁။ မျက်မှောက်မျက်ကွယ် သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ မေတ္တာကာယကံ ရှေးရှုတည်ခြင်း၊
၂။ မျက်မှောက်မျက်ကွယ် သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ မေတ္တာဝစီကံ ရှေးရှု တည်ခြင်း၊
၃။ မျက်မှောက်မျက်ကွယ် သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ မေတ္တာမနောကံ ရှေးရှု တည်ခြင်း၊
၄။ မျက်မှောက် မျက်ကွယ် သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် သီလတူမျှခြင်း၊
၅။ မျက်မှောက် မျက်ကွယ် သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် အယူဒိဋ္ဌိ တူမျှခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၁၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၄၃။)♦
ချမ်းအေးကြောင်း ၂ ပါး
၁။ ကိုယ်တွင်း၌ အာပေါဓာတ် ချောက်ချားခြင်း၊
၂။ ပြင်ပဓာတ် ချောက်ချားခြင်း အပ၌ ရာသီဥတု၏ အစွမ်းအားဖြင့် ချမ်းအေးခြင်း။ (မဟာနိ၊၃၈၈။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၀။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၂၃။)♦
ချွတ်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ မျိုး
၁။ ရုပ်၌ ပြင်းစွာ တွေဝေသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ နာမ်၌ ပြင်းစွာ တွေဝေသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ရုပ် နာမ် နှစ်ပါးအပေါင်း၌ ပြင်းစွာ တွေဝေသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အနုဋီ၊၂၊၅။)♦
ချိန်ခွင်ဖြင့် လှည့်စားခြင်း ၄ မျိုး
၁။ ရူပကူဋ- ပုံစံတူ ချိန်ခွင်, အလေးနှစ်မျိုးတို့ဖြင့် လှည့်စားခြင်း၊
၂။ အင်္ဂကူဋ- လက် တည်းဟူသော ကိုယ်အင်္ဂါဖြင့် လှည့်စားခြင်း၊
၃။ ဂဟဏကူဋ- ချိန်ခွင် ကိုင်ပုံ, ကိုင်နည်းဖြင့် လှည့်စားခြင်း၊
၄။ ပဋိစ္ဆန္နကူဋ- အလေးကို ဖုံးကွယ်အပ်သော သံမှုန့်ဖြင့် လှည့်စားခြင်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၇။) (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၄။(သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၃၇။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၈။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉၀။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၁၆၁။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၃၆။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၁၄၆။)♦
ချီးမြှောက်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ လဇ္ဇီပဂ္ဂဟ- လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်အား ချီးမြှောက်ခြင်း၊
၂။ အလဇ္ဇီပဂ္ဂဟ- အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်အား ချီးမြှောက်ခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၄။)♦
ချီးမြှောက်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ အာမိသာနုဂ္ဂဟ- ပစ္စည်းဝတ္ထုဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း၊
၂။ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟ- တရားဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း။ (အံ၊၁၊၉၁။) (ခုဒ္ဒက၊၂၆၁။) (ခုဒ္ဒက၊၂၆၄။) (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၁၈။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃၆။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၀၇။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂၄၆၊၂၅၀။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၂၄၆၊၂၅၀။)♦
ချီးမွမ်းဖွယ် ၁၀ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင် အလိုနည်း၍ အခြားရဟန်းတို့အား အလိုနည်းသော စကားကို ပြောတတ်ခြင်း၊
၂။ မိမိကိုယ်တိုင် ရောင့်ရဲ၍ အခြားရဟန်းတို့အား ရောင့်ရဲသော စကားကို ပြောတတ်ခြင်း၊
၃။ မိမိကိုယ်တိုင် ကင်းဆိတ်၍ အခြားရဟန်းတို့အား ကင်းဆိတ်သော စကားကို ပြောတတ်ခြင်း၊
၄။ မိမိကိုယ်တိုင် မရောနှောမူ၍ အခြားရဟန်းတို့အား မရောနှောသော စကားကို ပြောတတ်ခြင်း၊
၅။ မိမိကိုယ်တိုင် ထက်သန်သော လုံ့လရှိ၍ အခြားရဟန်းတို့အား ထက်သန်သော လုံ့လရှိမှုနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၆။ မိမိကိုယ်တိုင် သီလနှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြားသော ရဟန်းတို့အား သီလပြည့်စုံမှုနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၇။ မိမိကိုယ်တိုင် သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြားသော ရဟန်းတို့အား သမာဓိ ပြည့်စုံမှုနှင့် စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၈။ မိမိကိုယ်တိုင် ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြားသော ရဟန်းတို့အား ပညာပြည့်စုံမှုနှင့် စပ်သော စကားကိုပြောတတ်ခြင်း၊
၉။ မိမိ ကိုယ်တိုင် လွတ်မြောက်မှု အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြားရဟန်းတို့အား လွတ်မြောက်မှု အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၁၀။ မိမိကိုယ်တိုင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်သော ဉာဏ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြားရဟန်းတို့အား အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်သော ဉာဏ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံမှုနှင့် စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၃၅၉။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၅၇။)♦
ချုံးကျဉ်းအပ်ရာ အကြောင်း သင်္ခေပ ၄ မျိုး
၁။ အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝ ဟူသော အတိတ်ကာလ အကြောင်း၊
၂။ ဝိညာဏ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ဟူသော ယခု ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အကျိုး၊
၃။ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ ဟူသော ယခု ပစ္စုပ္ပန် ကာလ၌ အကြောင်း၊
၄။ ဝိညာဏ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ဟူသော အနာဂတ် ကာလ အကျိုး။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၂၂၂။)♦
ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ၂ မျိုး
၁။ အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမ- စင်စစ်ဧကန်, ထာဝစဉ် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း နိဗ္ဗာန်၊
၂။ ဘေဒတ္ထင်္ဂမ- တစ်ခဏတာ ပျက်စီးခြင်းအားဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဘင်။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၉။) (အံ၊ဋီ၊၂၊၂၃၀။)♦
ချောက် ၂ မျိုး
၁။ မြစ်၌ ထွင်းသော ချောက်၊
၂။ တောင်၌ ထွင်းသော ချောက်။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀။)♦
ခရီးခဲ ၅ မျိုး
၁။ စောရကန္တာရ- ခိုးသူခရီးခဲ၊
၂။ ဝါဠကန္တာရ- သားရဲ ခရီးခဲ၊
၃။ ဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရ- ငတ်မွတ်ခေါင်းပါး အစာရှားသော ခရီးခဲ၊
၄။ နိရုဒကကန္တာရ- ရေမရှိသော ခရီးခဲ၊
၅။ ဇာတိ ကန္တာရ- ဇာတိ ခရီးခဲ။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၃။)♦
ခရီးခဲ ၅ မျိုး
၁။ ခိုးသူတို့ ကြီးစိုးသော ခရီးခဲ၊
၂။ ခြင်္သေ့စသော သားရဲတို့ ကြီးစိုးသော ခရီးခဲ၊
၃။ ချိုးရန် သောက်သုံးရန် ရေမရှိသော ခရီးခဲ၊
၄။ ဘီးလူးတို့ ကြီးစိုးသော ခရီးခဲ၊
၅။ အမြစ်, အရွက် အစရှိသော ခရီးခဲ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၅။)♦
ခရီးခဲ ၅ မျိုး
၁။ စောရကန္တာရ- သူခိုး ဓားပြ ဘေးရန်ရှိသော ခရီးခဲ၊
၂။ ဝါဠကန္တာရ- ခြင်္သေ့ သစ် ကျား စသော သားရဲဘေးရန်ရှိသော ခရီးခဲ၊
၃။ အမနုဿကန္တာရ- အသားစားဘီလူး ဘေးရန်ရှိသော ခရီးခဲ၊
၄။ နိရုဒကကန္တာရ- ရေမရှိသော ခရီးခဲ၊
၅။ အပ္ပဘက္ခကန္တာရ- အစားအစာမရှိသော ခရီးခဲ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉၅။)♦
ခရီးရှည် အပိုင်းအခြားဖြင့် သွားလာခြင်း၏ အကျိုး ၅ ပါး
၁။ မကြားဖူးသည်ကို ကြားနာ ရခြင်း၊ တရားထူးကို ရခြင်း၊
၂။ ကြားဖူးသည်ကို ဖြူစင်စေခြင်း၊ ရပြီးသော တရားထူးမှ မယုတ် လျော့ခြင်း၊
၃။ ကြားဖူးသော ရပြီးသော အချို့သော တရားဖြင့် ရဲရင့်ခြင်း၊
၄။ ပြင်းထန်စွာ ရောဂါစွဲကပ်ခြင်းသို့ မရောက်ခြင်း၊
၅။ အဆွေခင်ပွန်း ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၄။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၄။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၅။)♦
ခရီးရှည် အပိုင်းအခြားမရှိ သွားလာခြင်း၏ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ မကြားဖူးသည်ကို မကြားနာရခြင်း၊ တရားထူးကို မရခြင်း၊
၂။ ကြားဖူးသည်ကို မဖြူစင်စေခြင်း၊ တရားထူးမှ ယုတ်လျော့ခြင်း၊
၃။ ကြားဖူးသော ရပြီးသော အချို့သော တရားဖြင့် ရဲရင့်မှုမဖြစ်ခြင်း၊
၄။ ပြင်းထန်သော ရောဂါ စွဲကပ်ခြင်း၊
၅။ အဆွေခင်ပွန်း မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၄။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၈၄။)♦
ခရုသင်း ၂ မျိုး
၁။ လက်ယာရစ်လည်သော လက်ဆုပ်ကဲ့သို့သော ခရုသင်း၊
၂။ ကျည်တောက် ကဲ့သို့ ရှည်လျားသော ခရုသင်း။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၇၊၃၇၀။)♦
ခြင်္သေ့ ၄ မျိုး
၁။ တိဏသီဟော- ခိုရောင်အဆင်းရှိ၍ နွားမနှင့် တူသော မြက်စားသော ခြင်္သေ့၊
၂။ ကာဠသီဟော- မဲနက်သော အဆင်းရှိ၍ နွားနက်နှင့် တူသော မြက်စားသော ခြင်္သေ့၊
၃။ ပဏ္ဍုသီဟော- ဖျော့တော့ ဝါရွှေသော ဖက်ရွက်ရော်အဆင်းရှိ၍ နွားမနှင့် တူသော အသား စားသော ခြင်္သေ့၊
၄။ ကေသရသီဟော- လည်ဆံမွေးပါရှိပြီး အသားစားသော ကေသရာဇာ ခြင်္သေ့။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၁။) (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၁။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၁။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၃။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၉။) (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၁၃၆။)♦
ခြင်္သေ့၏ လက်နက် ၅ မျိုး
၁။ ပါးစပ်၊ ၂-၃-၄-၅။ ခြေလက် ၄ ချောင်း။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၄၆၄။)♦
ခြင်္သေ့၏ ဟိန်းဟောက်သံကို မကြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၆ မျိုး
၁။ အမျိုးနွယ်ဇာတ်တူဖြစ်သော ကေသရာဇာခြင်္သေ့၊
၂။ ဆင်အာဇာနည်၊
၃။ မြင်းအာဇာနည်၊
၄။ နွားလားဥသဘ အာဇာနည်၊
၅။ ယောကျ်ားအာဇာနည်၊
၆။ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၂။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၂။)♦
ခြင်္သေ့၏ အင်္ဂါ ၇ ပါး
၁။ ခြင်္သေ့သည် ညစ်ကြေးမတင် စင်ကြယ်စွာဖြင့် ဖွေးဖွေးဖြူခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြူဖြူဖွေးဖွေး ညစ်ကြေးမတင် စင်ကြယ်စွာသော စိတ်ဖြင့် ယုံမှားသံသယ ကင်းသူ ဖြစ်ခြင်း)၊
၂။ ခြင်္သေ့သည် အခြေလေးချောင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ အလွန်ရဲရင့်စွာ လှည့်လည် သွားလာခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး တည်းဟူသော အခြေရှိခြင်း)၊
၃။ ခြင်္သေ့သည် အလွန်လှပ၍ နှစ်သက်စဖွယ်ဖြစ်သော လည်ဆံမွေးရှိခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီ ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလွန်လှပ၍ နှစ်သက်စဖွယ်ဖြစ်သော သီလတည်းဟူသော ဆံမွေးရှိခြင်း)၊
၄။ ခြင်္သေ့သည် အသက်ပင် ကုန်ဆုံးသွားသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါကိုမျှ မကိုင်း ညွတ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သင်္ကန်း ဆွမ်း ကျောင်း ဆေး ပစ္စည်းလေးပါး ကင်းပြတ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မကိုင်းညွတ်ခြင်း)၊
၅။ ခြင်္သေ့သည် အစဉ်အတိုင်းစား၍ ကျရာအရပ်၌သာလျှင် အလိုရှိတိုင်းစားခြင်း၊ မွန်မြတ်သော အသားကို မရွေးချယ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံစားခြင်း၊ ပေးလှူသူ ဒါယကာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း မရွေးချယ်ခြင်း)၊
၆။ ခြင်္သေ့သည် အစာကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားမှု မရှိဘဲ တစ်ကြိမ်ကျက်စားရာ အရပ်၌ စားပြီးသော် တစ်ဖန် ထိုအရပ်သို့ မချဉ်းကပ်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သိုမှီးခြင်းကို မပြုမူ၍ သုံးဆောင်လေ့ရှိခြင်း)၊
၇။ ခြင်္သေ့သည် အစာကို မရသည်ရှိသော် မပူပင် မတောင့်တ မူ၍ အစာကို ရသော်လည်း၊ မတပ်မက် မတွေဝေဘဲ အလွန်လောဘကို မဖြစ်စေမူ၍ စားခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဘောဇဉ်ကို မရသောကြောင့် မပူပင် မတောင့်တမူ၍ ဘောဇဉ်ကို ရသော်လည်း မတွေဝေ မတပ်မက်ဘဲ အလွန်လောဘကို မဖြစ်စေမူ၍ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်ပြီး သုံးဆောင်ရခြင်း) ။ (မိလိန္ဒ၊၃၈၅။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၄၀၇။)♦
ခြင်္သေ့တို့ ဂူအပြင်သို့ ထွက်ရာအခါ ၄ မျိုး
၁။ အလင်းရောင်ကို အလိုရှိသော အခါ၊
၂။ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်စွန့်လိုသော အခါ၊
၃။ အစာရှာဖွေ ကျက်စားလိုသော အခါ၊
၄။ ခြင်္သေ့မနှင့် မေထုန် မှီဝဲလိုသော အခါ။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၁။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၁။)♦
ခြေဆေးအင်းပျဉ် လှူရကျိုး ၂ ပါး
၁။ များစွာကုန်သော ယာဉ်တို့ကို ရရှိခြင်း၊
၂။ ကျွန်နှင့် သားမယား စသည်တို့က ကောင်းစွာ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၆၈။) (အပ၊မြန်၊၁။၃၇၇။)♦
ခြေတစ်လှမ်း၌ အစိတ်အပိုင်း ၆ မျိုး
၁။ ဥဒ္ဓရဏ- ခြေထောက်ကို မြေမှ ကြွခြင်း၊
၂။ အတိဟရဏ- ခြေထောက်ကို ရှေ့သို့ ဆောင်ခြင်း၊
၃။ ဝီတိဟရဏ- ခြေထောက်ကို ထိုမှဤမှ ဆောင်ခြင်း၊
၄။ ဝေါဿဇ္ဇန- ခြေထောက်ကို အောက်သို့ လွှတ်ချခြင်း၊
၅။ သန္နိက္ခေပန- ခြေထောက်ကို မြေ၌ ချထားခြင်း၊
၆။ သန္နိရုမ္ဘနံ- ခြေထောက်ကို မြေနှင့် တကွ ခပ်ပြင်းပြင်း နှိပ်ခြင်း ရပ်ခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၅၆။)♦
ခြေနယ်ဆီလှူရကျိုး ၅ ပါး
၁။ အနာရောဂါ ကင်းခြင်း၊
၂။ အဆင်းလှခြင်း၊
၃။ တရားတို့ကို လျင်မြန်စွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်နိုင်ခြင်း၊
၄။ ထမင်း အဖျော်တို့ကို ရလွယ်ခြင်း၊
၅။ အသက် ရှည်ခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၆၈။) (အပ၊မြန်၊၁။၃၇၈။)♦
ခြေပွတ် ၃ မျိုး
၁။ ကျောက်ပြုတ် ကျောက်စလစ် ခြေပွတ်၊
၂။ အိုးခြမ်း ခြေပွတ်၊
၃။ ပင်လယ်ရေမြှုပ် ခြေပွတ်။ (ဝိ၊၄၊၂၆၈။) (ဝိ၊၅၊၂၂၃။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၂၇၁။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၁၀။)♦
ခလုပစ္ဆာဘတ္တိက ဆောက်တည်သော ရဟန်း ၅ မျိုး
၁။ ပညာနုံ့၍ မိုက်မဲတွေဝေသောကြောင့် ဆောက်တည်သော ရဟန်း၊
၂။ ယုတ်မာသော အလိုဆိုး နှိပ်စက်သောကြောင့် ဆောက်တည်သော ရဟန်း၊
၃။ စိတ်ပျံ့လွင့် ရူးသွပ်သောကြောင့် ဆောက်တည်သော ရဟန်း၊
၄။ ဘုရားရှင်နှင့် ဘုရားရှင်၏ တပည့်တို့သည် ချီးမွမ်းအပ်၏ဟု ဆောက်တည်သော ရဟန်း၊
၅။ အလိုနည်းမှု, ရောင့်ရဲမှု, ခေါင်းပါးမှု, ဆိတ်ငြိမ်မှုတို့ကို အမှီပြု၍ ကောင်းသော အကျင့်ကို အလိုရှိသောကြောင့် ဆောက်တည်သော ရဟန်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၃။) (ဝိ၊၅၊၃၃၆။) (အံ၊၂၊၁၉၄။) (အဘိ၊ပု၊၁၈၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၃။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၃၈။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၄၇။) (အဘိ၊ပု၊မြန်။၈၄။)♦
ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင် ၃ မျိုး
၁။ ဥက္ကဋ္ဌ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင်- ပဝါရိတ်သင့်ပြီးနောက် ရလာသော ဘောဇဉ်ကို (အတိရိတ်ဝိနည်းကံပြု၍ စားကောင်းသော်လည်း) မစားဘဲနေသော အားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သော အမြတ်စားအကျင့်၊
၂။ မဇ္ဈိမခလုပစ္ဆာဘတ္တိက ဓုတင်- ပဝါရိတ်သင့်ပြီးနောက် ရလာသော ဘောဇဉ်ကို (အတိရိတ်ဝိနည်းကံပြု၍ စားကောင်း သော်လည်း) မစားဘဲနေသောအားဖြင့် ကိလေသာခေါင်းပါးအောင်ကျင့်သော အလတ်စား အကျင့်၊
၃။ မုဒုကခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင်- ပဝါရိတ်သင့်ပြီးနောက် ရလာသော ဘောဇဉ်ကို (အတိရိတ်ဝိနည်းကံပြု၍ စားကောင်းသော်လည်း) မစားဘဲနေသောအားဖြင့် ကိလေသာ ခေါင်းပါးအောင် ကျင့်သော နူးညံ့သောအကျင့်။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၆၈။)♦
ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင် ဆောက်တည်ရကျိုး ၅ ပါး
၁။ အတိရိက်ဝိနည်းကံ မပြုဘဲ စားခြင်းကြောင့် သင့်ကောင်းသော အာပတ်မှ ဝေးကွာခြင်း၊
၂။ ဝမ်းဗိုက်ကို အလိုလိုက်၍ အစားကြူးမှု မရှိခြင်း၊
၃။ အာမိသ၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းမှု မရှိခြင်း၊
၄။ နောက်ထပ်တစ်ဖန် ရှာမှီးမှု မရှိခြင်း၊
၅။ အပ္ပိစ္ဆတာ စသည်တို့အား လျော်သော အကျင့် ရှိခြင်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၆၉။)♦
ခွက် လှူရကျိုး ၃ ပါး
၁။ ရွှေခွက်, ပတ္တမြားခွက်, ဖန်ခွက်, ပတ္တမြားပြောက် (ကျောက်နီ) ခွက်တို့ကို ရရှိခြင်း၊
၂။ ညောင်ဗုဒ္ဓဟေရွက်နှင့် တူသော အသီးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခွက်, ကြာရွက်နှင့် တူသော ခွက်, ခရုသင်းခွက်တို့ကို ရရှိခြင်း၊
၃။ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်သီလစသော ပဋိပတ်အကျင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း အာစာရကိရိယာဟု ဆိုအပ်သော အလေ့အကျင့်အမူအရာ တို့ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးတို့ကို ရရှိခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၆၃။) (အပ၊မြန်၊၁။၃၇၁။)♦
ခွင့်ပြုခြင်း အနုညာတ ၃ ပါး
၁။ အလိုနည်းခြင်း၊
၂။ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၃။ ခေါင်းပါးခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၁၈။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၀၄။)♦
ခွင့်ပြုခြင်း အနုညာတ ၃ ပါး (တနည်း)
၁။ အလိုနည်းခြင်း၊
၂။ ရောင့်ရဲခြင်း၊
၃။ အတိုင်း အရှည်ကို သိခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၁၈။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၀၄။)♦
ခွင့်ပေးထိုက်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ရှိခြင်း၊
၂။ စင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ရှိခြင်း၊
၃။ စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှု ရှိခြင်း၊
၄။ ဉာဏ်ပညာ ရှိ၍ ထက်မြက်ခြင်း၊
၅။ မေးစိစစ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၃၁။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၃၃။)♦
ခွင့်မပေးထိုက်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ မစင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့် ရှိခြင်း၊
၂။ မစင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့် ရှိခြင်း၊
၃။ မစင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှု ရှိခြင်း၊
၄။ မိုက်မဲ မကျွမ်းကျင်ခြင်း၊
၅။ မေးစိစစ်ခြင်းကို ပေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၃၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၃၂။)♦
ခွေးတို့၌ တွေ့မြင်အပ်သော ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့၏ အကျင့် ၅ မျိုး
၁။ ခွေးတို့သည် ခွေးမ၌ သာလျှင် သွားလာ၍ ခွေးမ မဟုတ်သည်၌ မသွားလာသကဲ့သို့ ရှေးဟောင်း ပုဏ္ဏားတို့ သည်လည်း ပုဏ္ဏေးမ၌သာလျှင် သွားလာ၍ ပုဏ္ဏေးမ မဟုတ်သူ၌ မသွားလာခြင်း၊
၂။ ခွေးတို့သည် ဥတုလာသော ခွေးမတို့၌သာ သွားလာ၍ ဥတုမလာသော ခွေးမကို မသွားလာ သကဲ့သို့ ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း ဥတုလာသော ပုဏ္ဏေးမကိုသာလျှင် သွား၍ ဥတုမလာသော ပုဏ္ဏေးမကို မသွားလာခြင်း၊
၃။ ခွေးတို့သည် ခွေးမတို့ကို မရောင်းမဝယ်ဘဲ အချင်းချင်း ချစ်မြတ်နိုးလျက် ပေါင်းဖော်သကဲ့သို့ ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း ပုဏ္ဏေးမ တို့ကို မရောင်းမဝယ်ဘဲ အချင်းချင်း ချစ်မြတ်နိုးလျက် ပေါင်းဖော်ခြင်း၊
၄။ ခွေးတို့သည် ဥစ္စာ စပါး ရွှေငွေတို့ကို မသိုမှီး မသိမ်းဆည်းသကဲ့သို့ ရှေးဟောင်း ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း ဥစ္စာ စပါး ရွှေ ငွေများကို မသိုမှီး မသိမ်းဆည်းကြခြင်း၊
၅။ ခွေးတို့သည် မနက်၌ မနက်စာ, ည၌ ညစာအလို့ငှာ အစာကို ရှာသကဲ့သို့ ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း မနက်၌ မနက်စာ, ည၌ ညစာအလို့ငှာ အစာကို ရှာမှီးခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၉၅။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၄၈။)♦
ခွဲခြမ်း ဝေဖန်ခြင်း သံဝိဘာဂ ၂ မျိုး
၁။ ပစ္စည်းကို ခွဲခြမ်း ဝေဖန်ခြင်း အာမိသသံဝိဘာဂ၊
၂။ တရားကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်း ဓမ္မသံဝိဘာဂ။ (အံ၊၁၊၉၁။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၀၆။)♦
ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်း ပဋိဝိဘတ္တ ၂ မျိုး
၁။ ဆွမ်း စသော အာမိသကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်း- အာမိသ ပဋိဝိဘတ္တ၊
၂။ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်း- ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တ။ (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၃။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၄၅၉။)♦
ခါငှက်မင်း ဟောအပ်သော အကျင့်မြတ်ကို ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ ဦး
၁။ ခါငှက်၊ ၂၊ မျောက်၊
၃။ ဆင်။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃၅။)♦
ခါးပန်းကြိုး ၂ မျိုး (ဘုရားရှင် ခွင့်ပြုအပ်သော ခါးပန်းကြိုး ၂ မျိုး)
၁။ ပဋ္ဋိကာ- ပုဆိုးဖြင့် ပြုအပ်သော ခါးပန်းကြိုးပြား၊
၂။ သူကရန္တ- ဝက်အူပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ခါးပန်းကြိုးလုံး။ (ဝိ၊၂၊၁၆၂။) (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၈၅။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၁၈၃။)♦
ခါးပန်းကြိုး လှူရကျိုး ၆ ပါး
၁။ ဥပစာရသမာဓိ အပ္ပနာသမာဓိတို့၌ တုန်လှုပ်မှု မရှိခြင်း၊
၂။ ဥပစာရ သမာဓိ အပ္ပနာသမာဓိတို့၌ ဝသီဘော်ရရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ ပရိသတ် ပြိုကွဲပျက်ပြားမှု မရှိခြင်း၊
၄။ အခါခပ်သိမ်း နာယူထိုက်သော ယုံကြည်ဖွယ် စကားရှိသူ ဖြစ်ခြင်း၊
၅။ ထင်သော သတိရှိခြင်း၊
၆။ ထိတ်လန့် တုန်လှုပ်မှု မရှိခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၆၂။) (အပ၊မြန်၊၁။၃၇၀။)♦
ခိဍ္ဍာ ၃ မျိုး
၁။ ကာယိကခိဍ္ဍာ- ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မြူးတူးပျော်ပါးခြင်း၊
၂။ ဝါစသိကခိဍ္ဍာ- နှုတ်၌ ဖြစ်သော မြူးတူးပျော်ပါးခြင်း၊
၃။ စေတသိကခိဍ္ဍာ- စိတ်၌ ဖြစ်သော မြူးတူးပျော်ပါးခြင်း။ (သံ၊ဋီ၊၁၊၁၂၆။)♦
ခိယျနသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ ပါး
၁။ ဓမ္မကံဖြစ်ခြင်း၊
၂။ သိခြင်း၊
၃။ ဆန္ဒပေး၍ ရှုတ်ချခြင်း။ (ဝိမတိ၊၂၊၅၃။)♦
ခိုက်ရန်ဖြစ်ကြောင်း ၁၂ ပါး
ငြင်းခုံကြောင်း ၁၂ ပါး၊ အငြင်းပွားကြောင်း ၁၂ ပါးတို့နှင့်တူသည်။ ♦
ခိုးခြင်း ၂၅ မျိူး
၁။ နာနာဘဏ္ဍပဉ္စက (၅) မျိုး= အမျိုးမျိုးသော သက်ရှိ-သက်မဲ့ဘဏ္ဍာကို ခိုးယူပုံ ငါးမျိုး၊
၂။ ဧကဘဏ္ဍပဉ္စက (၅) မျိုး= တစ်မျိုးတည်းသော သက်ရှိဘဏ္ဍာကို ခိုးယူပုံ ငါးမျိုး၊
၃။ သာဟတ္ထိက ပဉ္စက ၅ မျိူး= မိမိလက်ဖြင့် ခိုးယူပုံ ငါးမျိုး၊
၄။ ပုဗ္ဗပယောဂ ပဉ္စက (၅) မျိုး= မခိုးမီ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော လုံ့လပယောဂ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ခိုးယူပုံ ငါးမျိုး၊
၅။ သဟပယောဂပဉ္စက (၅) မျိုး= လုံ့လပယောဂနှင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ခိုးခြင်း ငါးမျိုး။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၄။)♦
ခိုးခြင်း ၅ မျိုး
၁။ စဉ်းလဲ၍ ခိုးခြင်း၊
၂။ နှိပ်စက်၍ ခိုးခြင်း၊
၃။ ကြံဆ၍ ခိုးခြင်း၊
၄။ ဖုံးလွှမ်း၍ ခိုးခြင်း၊
၅။ ကမ္ပည်းမဲပြောင်း၍ ခိုးခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၃၀။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၂၀။)♦
ခိုးယူခြင်း အဝဟာရ ၅ မျိုး
၁။ ထေယျာဝဟာရ- ပုန်းလျှိုး ကွယ်လျှိုး မမြင်အောင် ခိုးခြင်း, ချိန်ခွင် စသည်ဖြင့် လှည့်ပတ်၍ ခိုးခြင်း၊
၂။ ပသယျာဝဟာရ- ဓားပြတိုက် အနုကြမ်းစီး စသည်ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ခိုးခြင်း၊
၃။ ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရ- မြက် သစ်ရွက် စသည်ဖြင့် ဖုံးထားပြီးနောက်မှ ခိုးယူခြင်း၊
၄။ ပရိကပ္ပါဝဟာရ- ဘဏ္ဍာကို ဖြစ်စေ, ယူရာ အရပ်ကို ဖြစ်စေ ကြံဆမှန်းထား၍ ခိုးခြင်း၊
၅။ ကုသာဝဟာရ- မဲပြောင်းရွှေ့၍ ခိုးခြင်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၄။)♦
ခိုးသူကြီး လျင်စွာ ပျက်စီးကြောင်း ၈ ပါး
၁။ မရိုက်နှက်သင့်သူကို ရိုက်နှက်ခြင်း၊
၂။ အကြွင်းမဲ့ ယူခြင်း၊
၃။ မိန်းမကို သတ်ခြင်း၊
၄။ သတို့သမီးကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊
၅။ ရှင်ရဟန်းထံမှ လုယက်ခြင်း၊
၆။ မင်းဘဏ္ဍာတိုက်ကို လုယက်ခြင်း၊
၇။ အလွန်နီးသော အရပ်မှ ခိုးမှုကို ပြုခြင်း၊
၈။ သိုမှီး သိမ်းဆည်းမှု၌ မကျွမ်းကျင်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၅၃။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၅၅။)♦
ခိုးသူလုယက်တိုက်ခိုက်နိုင်ကြောင်း ၅ ပါး
၁။ ခိုးသူသည် မညီညွတ်သော အရပ်ကို အမှီရခြင်း၊
၂။ တောအုပ်ကို အမှီရခြင်း၊
၃။ အားကြီးသူကို အမှီရခြင်း၊
၄။ ပစ္စည်းဥစ္စာကို စွန့်ကြဲလေ့ ရှိခြင်း၊
၅။ တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၁၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၃၈-၁၃၉။)♦
ခိုးသူလုယက်တိုက်ခိုက်နိုင်ကြောင်း အင်္ဂါ ၃ ပါး
၁။ မညီညွတ်သည်ကို အမှီရခြင်း၊
၂။ တောအုပ်ကို အမှီရခြင်း၊
၃။ အားကြီးသူကို အမှီရခြင်း။ (အံ၊၁၊၁၅၂။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၇၁။)♦
ခုတင် ၄ မျိုး
ညောင်စောင်း ၄ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ခုတင်ညောင်စောင်း ၄ မျိုး
၁။ ထွင်းအပ်သော အခြေရှိသော ခုတင်ညောင်စောင်း၊
၂။ အခြေ၌ ဖွဲ့စပ်ညှပ်ထားအပ်သော အပေါင်ရှိသော ခုတင်ညောင်စောင်း၊
၃။ ပုဇွန်မြင်းခြေ မသွေတူသည့် အခြေရှိသော ခုတင်ညောင်စောင်း၊
၄။ အပေါင်ထွင်း၍ သွင်းအပ်သော အခြေရှိသော ခုတင် ညောင်စောင်း။ (ဝိ၊၂၊၂၁၉၊၂၂၀။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၄၉။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၆၅။)♦
ခုဒ္ဒကနိကာယ် ကျမ်းငယ် ၁၅ ကျမ်း
၁။ ခုဒ္ဒကပါဌ၊
၂။ ဓမ္မပဒ၊
၃။ ဥဒါန၊
၄။ ဣတိဝုတ္တက၊
၅။ သုတ္တနိပါတ၊
၆။ ဝိမာနဝတ္ထု၊
၇။ ပေတဝတ္ထု၊
၈။ ထေရဂါထာ၊
၉။ ထေရီဂါထာ၊
၁၀။ဇာတက၊
၁၁။ နိဒ္ဒေသ၊
၁၂။ ပဋိသမ္ဘိဒါ၊
၁၃။ အပါဒါန၊
၁၄။ ဗုဒ္ဓဝံသ၊
၁၅။ စရိယာ ပိဋက။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅-၁၆။) (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၂။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၂၆။)♦
ခုနစ်ဌာန၌ သိမြင်လိမ္မာသော ရဟန်း ၇ ပါး
၁။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်ကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၂။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၃။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်ချုပ်ရာကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၄။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်ချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၅။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်၏ သာယာဖွယ်ကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၆။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်၏ အပြစ်ကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း၊
၇။ ရုပ်, ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရ, ဝိညာဏ်မှ လွတ်မြောက် မှုကို သိမြင် လိမ္မာသော ရဟန်း။ (သံ၊၂၊၅၀။) (သံ၊မြန်၊၂။၄၉။)♦
ခုနစ်နှစ်အရွယ်၌ ရဟန်းဖြစ်ခွင့်ရသော သာမဏေ ၂ ပါး
၁။ သုမနသာမဏေ၊
၂။ သောပါက သာမဏေ။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၉၂။)♦
ခေတ် ၃ ပါး
၁။ ဘုရားအလောင်း ဖွားမြင်တော်မူသည့်အခါ တရားဦးဓမ္မစကြာ ဟောတော်မူသည့် အခါ အစရှိသည်တို့၌ တုန်လှုပ်မြဲဖြစ်သော လောကဓာတ်တစ်သောင်းသည် ဇာတိခေတ်၊
၂။ အာဋာနာဋိယသုတ် ခန္ဓသုတ်အစရှိသော သုတ်တို့၏ အာဏာဖြစ်ရာ စကြဝဠာကုဋေ တစ်သိန်းသည် အာဏာခေတ်၊
၃။ ဘုရားရှင်ဉာဏ်တော်၏ အာရုံပြုရာ ဖြစ်သော အတိုင်းအရှည် မရှိသော စကြဝဠာအနန္တသည် ဝိသယခေတ်။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၉။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၁။) (မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၇၉။) (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၈။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၁၁။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၆။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၄၄။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၂၇၈။) (အံ၊ဋီ၊၂၊၃၃၇။)♦
ခေါင်းပါးစွာ အသက်မွေးခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ မျိုး
၁။ ကုသိုလ်ရရန်နှင့် ဈာန်မဂ်ဖိုလ် တရားတည်းဟူသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတို့ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ရန်အတွက် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရသေ့ရဟန်းပြုလာပြီး မိမိကိုယ်ကို ပြင်းစွာပူလောင်စေလျက် ကုသိုလ်လည်း မရ၊ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကိုလည်း မျက်မှောက်မပြုနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ကုသိုလ်ရရန်နှင့် ဈာန်မဂ်ဖိုလ် တရားတည်းဟူသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတို့ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ရန်အတွက် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရသေ့ရဟန်း ပြုလာပြီး မိမိကိုယ်ကို ပြင်းစွာ ပူလောင်စေလျက် ကုသိုလ်တရားသာ ရ၍ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို မျက်မှောက်မပြုနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ကုသိုလ်ရဖို့ရန်နှင့် ဈာန်မဂ်ဖိုလ် တရားတည်းဟူသော ဥတ္တရိမနုဿ ဓမ္မတို့ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ရန်အတွက် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရသေ့ရဟန်းပြုလာပြီး မိမိကိုယ်ကို ပြင်းစွာ ပူလောင်စေလျက် ကုသိုလ်တရားကိုလည်း ရ၍ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကိုလည်း မျက်မှောက် ပြုနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (သံ၊၂၊၅၁၈။) (သံ၊မြန်၊၂။၅၁၁။)♦
ခေါင်းအုံး လှူရကျိုး ၆ ပါး
၁။ သားမွေး ပဒုမ္မာဝတ်ဆံ စန္ဒကူး အဆာသွတ်ထားသော ခေါင်းအုံး တို့ကို ရခြင်း၊
၂။ မဂ်ဖိုလ်တို့၌ အသိဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍ နေရခြင်း၊
၃။ လှူဒါန်း ပေးကမ်းခြင်း ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမခြင်း ကိုယ်နှုတ်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့၌ အသိဉာဏ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍ နေရခြင်း၊
၄။ ဝတ်အကျင့်၌လည်းကောင်း, သီလစသော ဂုဏ်၌လည်းကောင်း အသိ ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍ နေရခြင်း၊
၅။ စင်္ကြံသွားခြင်း, ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်း စသော ဗောဓိပက္ခိယ တရားတို့၌ အသိဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍ အလိုရှိတိုင်း နေရခြင်း၊
၆။ သီလ, သမာဓိ, ပညာ, အရဟတ္တဖိုလ် ဝိမုတ္တိတရားတို့၌ အသိဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း။ (အပ၊၁၊၃၆၇။) (အပ၊မြန်၊၁။၃၇၇။)♦
ခေါမစသော သင်္ကန်းခြောက်မျိုးတို့အား လျောက်ပတ်သော အနုလောမသင်္ကန်း ၆ မျိုး
၁။ လျှော်ချည်သင်္ကန်း၊
၂။ ပဋ္ဋုဏ္ဏတိုင်း၌ဖြစ်သော အဝတ်သင်္ကန်း၊
၃။ သောမာရအရပ်ဒေသ၌ ဖြစ်သော အဝတ်သင်္ကန်း၊
၄။ စိန့်တိုင်းဒေသ၌ ဖြစ်သော အဝတ်သင်္ကန်း၊
၅။ ဧဟိဘိက္ခု ရဟန်းတို့အား ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်သော သင်္ကန်း၊
၆။ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ပေးလှူ အပ်သော သင်္ကန်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၃၈၅။)♦
ခဲဖွယ် ခွဲဝေပေးသော ရဟန်း ပြည့်စုံရမည့်အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသာ ဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၃။ မောဟာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၄။ ဘယာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၅။ ခဲဖွယ် ဝေပြီးခြင်း မဝေရသေးခြင်းကို သိခြင်း။ (ဝိ၊၄၊၃၃၀။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၃၃၄။)♦
ဂင်္ဂါ ၄ မျိုး
၁။ ဝါလုကဂင်္ဂါ၊
၂။ ဥဒကဂင်္ဂါ၊
၃။ ဩရိမတီရဂင်္ဂါ၊
၄။ ပါရိမတီရဂင်္ဂါ။ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃၅။)♦
ဂဏစီဝရသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ဝိကပ္ပနာလောက်သော သင်္ကန်းကို သံဃာ၌ ညွတ်ကိုင်းပြီး ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြခြင်းမှ ကင်းလျက် အန္တရာယ်ပြုခြင်း။ (ဝိမတိ၊၂၊၇၈။)♦
ဂဏစီဝရသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ မျိုး
၁။ ဝိကပ္ပနာလောက်သော နောက်ဆုံးသင်္ကန်း ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ သံဃာအား ညွတ်ကိုင်းပြီး ဖြစ်ခြင်း၊
၃။ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြခြင်းမှ ကင်း၍ အန္တရာယ် ပြုခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၁၂၅။)♦
ဂဏဘောဇဉ်ပွားပုံ ၂ မျိုး
၁။ ပင့်ဖိတ်သောအားဖြင့် ပွားခြင်း၊
၂။ တောင်းသောအားဖြင့် ပွားခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၂၁၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၃၀၀။)♦
ဂဏဘောဇနသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါ ၃ မျိုး
၁။ ဘောဇဉ် ငါးမျိုးတို့တွင် ဘောဇဉ် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ပင့်ဖိတ်အပ် ကုန်သည် ဖြစ်၍ ရဟန်းတို့ စားကုန်သော ဘောဇဉ် ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ခွင့်ပြုထားသော အခါသမယ မဟုတ်ခြင်း၊
၃။ စားမျိုခြင်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၅၆။) (ဝိမတိ၊၂၊၂၈။)♦
ဂဏဘောဇနသိက္ခာပုဒ်လာ စတုက္က ၅ မျိုး
၁။ အနိမန္တိတ စတုက္က- မပင့်ဖိတ်ခြင်း လေးခုအပေါင်း၊
၂။ ပိဏ္ဍပါတိကစတုက္က- ပိဏ္ဍပါတ်ဆွမ်းလေးခုအပေါင်း၊
၃။ အနုပသမ္ပန္နစတုက္က- ရှင်သာမဏေလေးခုအပေါင်း၊
၄။ ပတ္တစတုက္က- သပိတ်လေးခုအပေါင်း၊
၅။ ဂိလာနစတုက္က- မကျန်းမာသူ လေးခုအပေါင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၁။)♦
ဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ် ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်ပုံ ၆ မျိုး
၁။ ဤဂတပစ္စာဂတ ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ဖိုလ်ရရန် အားကြီးသော မှီရာအကြောင်းနှင့် ပြည့်စုံလျှင် ပထမ အရွယ်၌ပင် ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်၊
၂။ ပထမအရွယ်၌ ရဟန္တာ မဖြစ်ခဲ့လျှင် မဇ္ဈိမအရွယ်၌ ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်၊
၃။ မဇ္ဈိမအရွယ်၌ ရဟန္တာမဖြစ်ခဲ့လျှင် သေခါနီးအခါ၌ ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်၊
၄။ သေခါနီးအခါ၌ ရဟန္တာမဖြစ်ခဲ့လျှင် နတ်ပြည်ရောက်သောအခါ နတ်သားဘဝဖြင့် ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်၊
၅။ နတ်သားဘဝဖြင့် ရဟန္တာ မဖြစ်ခဲ့လျှင် ပစ္စေက ဗုဒ္ဓါအဖြစ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်နိုင်သည်၊
၆။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ မဖြစ် ခဲ့လျှင် ဗာဟိယထေရ်ကဲ့သို့ ဘုရားရှင်၏မျက်မှောက်၌ ခိပ္ပါဘိညရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်။ (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၃။)♦
ဂတိ ၅ မျိုး
၁။ လူ့ဘုံ လူ့ဘဝဟု ဆိုအပ်သော- မနုဿဂတိ၊
၂။ နတ်ဘုံ နတ်ဘဝဟု ဆိုအပ်သော- ဒေဝဂတိ၊
၃။ ငရဲဘုံ ငရဲသားဘဝဟု ဆိုအပ်သော- နိရယဂတိ၊
၄။ တိရစ္ဆာန်ဘုံ တိရစ္ဆာန်ဘဝဟု ဆိုအပ်သော- တိရစ္ဆာနဂတိ၊
၅။ ပြိတ္တာဘုံ ပြိတ္တာဘဝဟု ဆိုအပ်သော- ပေတ္တိဂတိ။ (ဒီ၊၃၊၁၉၅။) (မ၊၁၊၁၀၆။) (အံ၊၃၊၂၅၁။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၃။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၁၂၃။) (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၂၁။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၂၊၁၉။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၁၈။) (မ၊မြန်၊၁။၁၁၃။) (အံ၊မြန်၊၃။၂၅၁။)♦
ဂတိမြဲသော ပုဂ္ဂိုလ် ၁၅ ယောက်
၁။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံသို့ ရောက်ပြီးနောက် အသက်ထက်ဝက် မလွန်မီ အရဟတ္တဖိုလ်-ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်- အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ လွန်ကဲစွာ အားမထုတ်ရဘဲ ချမ်းချမ်းသာသာ လွယ်လွယ်ကူကူဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်- အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ လွန်ကဲစွာ အားထုတ်ပြီး ပင်ပန်းစွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်- သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ အဝိဟာ စသော သုဒ္ဓါဝါသငါးဘုံသို့ ရောက်၍ ထိုဘုံ၌ သက်တန်းထက်ဝက်ကို ကျော်လွန် ပြီးလျှင် နောက်ဆုံး အသက်အပိုင်းအခြားသို့ မရောက်ဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံ လတ္တံ့သော အနာဂါမ်- ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီပုဂ္ဂိုလ်၊
၅။ ဤကာမဘုံ၌ အနာဂါမိဖိုလ်ကို ရ၍ စုတေ သေလွန်ပြီးလျှင် အဝိဟာဘုံမှ စ၍ အောက်သုဒ္ဓါဝါသ လေးဘုံတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကာ စုတေပြီးနောက် အကနိဋ္ဌဘုံ၌ အရဟတ္တဖိုလ်-ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်- ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမီပုဂ္ဂိုလ်၊
၆။ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၊
၇။ ဧကဗီဇီ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၊
၈။ ကောလံကောလ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၊
၉။ သတ္တက္ခတ္တုပရမ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၊
၁၀။ သရဏဂုံသုံးပါးနှင့် ငါးပါးသီလမြဲသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၁၁။ သလာကဘတ် မြဲသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၁၂။ ပက္ခိကဘတ် မြဲသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၁၃။ ဝါဆိုသင်္ကန်း အမြဲလှူဒါန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်။၁၄။ ရေတွင်း ရေကန် လှူဒါန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၁၅။ ကျောင်းလှူဒါန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၆၅။)♦
ဂန္ထ ၄ ပါး
၁။ မက်မောခြင်း ‘အဘိဇ္ဈာ’ဟူသော နာမ်အပေါင်းကို ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ထုံးဖွဲ့ ချည်နှောင် တတ်သော တရား- အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊
၂။ ဖျက်ဆီးခြင်း ‘ဗျာပါဒ’ဟူသော နာမ်အပေါင်းကို ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ထုံးဖွဲ့ ချည်နှောင်တတ်သော တရား- ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊
၃။ နွားစသည်တို့၏ အလေ့အကျင့်ဖြင့် စင်ကြယ်၏ဟု မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းဟူသော နာမ်အပေါင်းကို ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ထုံးဖွဲ့ ချည်နှောင်တတ်သော တရား- သီလဗ္ဗတပရာမာသ ကာယဂန္ထ၊
၄။ ငါ၏ ဤအယူသာ မှန်၏ဟု မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းမှုဟူသော နာမ်အပေါင်းကို ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ထုံးဖွဲ့ ချည်နှောင်တတ်သော တရား- ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသ ကာယဂန္ထ။ (ဒီ၊၃၊၁၉၂။) (သံ၊၃၊၅၅။) (အဘိ၊ဓ၊၂၂၉။) (အဘိ၊ဓ၊၂၈၁။) (မဟာနိ၊၁၉၀။) (မဟာနိ၊၂၅၆။) (မဟာနိ၊၇၆။) (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၂။) (ဒီ၊မြန်၊၃။၂၁၄။) (သံ၊မြန်၊၃။၅၉။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၄၁၉၊၅၃၉။) (အဘိ၊ဓ၊မြန်။၄၁၉၊ ၅၃၉။)♦
ဂန္ဓ ၃ မျိုး
၁။ သီလဂန္ဓ- သီလ တည်းဟူသော အနံ့၊
၂။ သမာဓိဂန္ဓ- သမာဓိ တည်းဟူသော အနံ့၊
၃။ ပညာဂန္ဓ- ပညာ တည်းဟူသော အနံ့။ (ယမက၊၁၊၇၆-၇၇။) (ယမက၊၁၊၁၉၉။)♦
ဂန္ဓဗ္ဗနတ်မျိုး ၁၀ မျိုး
၁။ အမြစ်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၂။ အနှစ်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၃။ အကာနံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၄။ အခေါက်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၅။ အပွေးနံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၆။ အရွက်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၇။ အပွင့်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၈။ အသီးနံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၉။ အရည်နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်၊
၁၀။ အနံ့နံ့သာ၌ အစိုးရသော နတ်။ (သံ၊၂၊၂၁၀။) (သံ၊မြန်၊၂။၂၀၁။)♦
ဂန္ဓမာဒနတောင်၌ ဂူ ၃ ဂူ
၁။ ပတ္တမြားဂူ၊
၂။ ရွှေဂူ၊
၃။ ငွေဂူ။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၉။)♦
ဂန္ဓမာဒနတောင်၌ ရှိသော အနံ့ ၁၀ မျိုး
၁။ မူလဂန္ဓ- သစ်မြစ်အနံ့၊
၂။ သာရဂန္ဓ- သစ်အနှစ် အနံ့၊
၃။ ဖေဂ္ဂုဂန္ဓ- သစ်အကာအနံ့၊
၄။ တစဂန္ဓ- အခေါက် (သစ်ခေါက်) အနံ့၊
၅။ ပပဋိကာဂန္ဓ- သစ်အပွေးအနံ့၊
၆။ ခန္ဓဂန္ဓ- ပင်စည်အနံ့၊
၇။ ရသဂန္ဓ- သစ်စေး အရည်အနံ့၊
၈။ ပုပ္ဖဂန္ဓ- ပန်းအပွင့်အနံ့၊
၉။ ဖလဂန္ဓ- အသီးအနံ့၊
၁၀။ ပတ္တဂန္ဓ- အရွက်အနံ့။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၁၈။) (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၇၂။)♦
ဂန္ဓာရီအတတ် ၂ မျိုး
၁။ စူဠဂန္ဓာရီ- သုံးနှစ်အတွင်း သေလွန်ပြီးသော သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ရာ ရောက်ရာ အရပ်ကို သိသော အတတ်၊
၂။ မဟာဂန္ဓာရီ- စူဠဂန္ဓာရီအတတ်ကိုလည်းကောင်း တန်ခိုးအမျိုးမျိုး ဖန်ဆင်းနိုင်သော ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ကိစ္စကို လည်းကောင်း ပြီးစေနိုင်သော အတတ်။ (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၃၈၉။)♦
ဂမ္ဘီရ ၄ မျိုး
၁။ ဓမ္မဂမ္ဘီရ- ပါဠိတော် ဓမ္မ အကြောင်း၏ နက်နဲခြင်း၊
၂။ အတ္ထဂမ္ဘီရ- ပါဠိတော် အနက် အကျိုး၏ နက်နဲခြင်း၊
၃။ ဒေသနာဂမ္ဘီရ- နှုတ်မြွက်ဟောကြားခြင်း၏ နက်နဲခြင်း၊
၄။ ပဋိဝေဓ ဂမ္ဘီရ- သဒ္ဒပညတ် နာမပညတ်တို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်မှု ဉာဏ်၏ နက်နဲခြင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀။) (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၃။) (ဒီ၊ဋ္ဌ၊မြန်၊၁။၃၆။)♦
ဂရုကအာပတ် ၃၁ မျိုး
၁။ ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနီ ပါရာဇိက ၈ မျိုး၊
၂။ ဘိက္ခုသံဃာဒိသိသ် ၁၃ မျိုး၊
၃။ ဘိက္ခုနီသံဃာဒိသိသ် ၁၀ မျိုး၊ ပေါင်း ၃၁ မျိုး။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၃၊၄၈၆။)♦
ဂရုဓံတရား ၈ ပါး
၁။ ဘိက္ခုနီမသည် ပဉ္စင်းဖြစ်၍ ဝါ တစ်ရာပင် ရနေသော်လည်း ယနေ့၌ ဖြစ်သော ရဟန်းငယ်အား ရှိခိုးခြင်း ခရီးဦးကြိုခြင်း, လက်အုပ်ချီခြင်း စသော ရိုသေမှုကို ပြုရခြင်း၊
၂။ ဘိက္ခုနီမသည် ရဟန်းယောကျ်ားမရှိသော ကျောင်း၌ ဝါမဆိုရခြင်း၊
၃။ ဘိက္ခုနီမသည် လခွဲတိုင်း လခွဲတိုင်း၌ ဘိက္ခုသံဃာထံမှ ဥပုသ်ကို မေးရခြင်း, အဆုံးအမဩဝါဒ ခံယူရန် ချဉ်းကပ်ရခြင်း၊
၄။ ဘိက္ခုနီမသည် ဝါကျွတ်သောအခါ ဥဘတောသံဃာ၌ မြင်ခြင်း, ကြားခြင်း, ယုံမှားခြင်းဟူသော အကြောင်း၃ မျိုးတို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားရခြင်း (ဥဘတောသံဃာ၌ ပဝါရဏာ ပြုရခြင်း)၊
၅။ ဘိက္ခုနီမသည် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သင့်သည်ရှိသော် ဥဘတောသံဃာ၌ ပက္ခမာနတ်ကျင့်ရခြင်း၊
၆။ နှစ်နှစ်တို့ပတ်လုံး သိက္ခာပုဒ်ခြောက်ပါးတို့၌ အကျင့်ကို ကျင့်ပြီးသော သိက္ခမာန်အား ဥဘတောသံဃာ၌ ပဉ္စင်းခံပေးရခြင်း၊
၇။ ဘိက္ခုနီမသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းဖြင့် ရဟန်းယောကျ်ားကို မဆဲရေး, မရေရွတ်ရခြင်း၊
၈။ ရဟန်းဖြစ်သည့် နေ့မှစ၍ ရဟန်းယောကျ်ားတို့အပေါ်၌ ဩဝါဒပေးမှု, အနုသာသနပြုမှုကို တားမြစ်လျက် ရဟန်းယောကျ်ားတို့က ဘိက္ခုနီမတို့အပေါ်၌ ဩဝါဒပေးမှု, အနုသာသန ပြုမှုကို မတားမြစ် မပိတ်ပင် အပ်ခြင်း။ (ဝိ၊၂၊၇၅။) (ဝိ၊၄၊၄၄၄။) (အံ၊၃၊၁၀၃။) (ဝိ၊မြန်၊၂။၈၆။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၀၁။) (ဝိ၊မြန်၊၄၊၄၄၅။)♦
ဂရုဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးသီလ လုံခြုံသူ ၁၁ ဦး
၁။ ကုရုတိုင်းဘုရင် ဘုရားအလောင်း ဓနဉ္စယမင်း၊
၂။ ဓနဉ္စယမင်း၏ မယ်တော်၊
၃။ ဓနဉ္စယမင်း၏ မိဖုရား၊
၄။ ဓနဉ္စယမင်း၏ ညီငယ် အိမ်ရှေ့မင်းသား၊
၅။ ဓနဉ္စယမင်း၏ ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏား၊
၆။ မင်းတိုင်ပင်ခံ အမတ်၊
၇။ ရထားထိန်း၊
၈။ ဓနဉ္စယမင်း၏ သူဌေး၊
၉။ စရွတ်တောင်းချင့်သူ၊
၁၀။ တံခါးစောင့်၊
၁၁။ ကုရုတိုင်း၏ ပြည့်တန်ဆာမ။ (စရိယာ၊ဋ္ဌ၊၃၉။)♦
ဂရုဘဏ္ဍာ ၅ မျိုး (ရဟန်းတို့ မခွဲဝေကောင်းသော ပစ္စည်းဘဏ္ဍာ ၅ မျိုး)
၁။ အရံ၊ အရံနေရာ၊
၂။ ကျောင်း၊ ကျောင်းနေရာ၊
၃။ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ ဘုံလျို (မွေ့ရာ, ဖုံ။) ခေါင်းအုံး၊
၄။ ကြေးအိုးကြီး၊ ကြေးအိုးစရည်း၊ ကြေးအင်တွဲ၊ ကြေးမျဉ်း၊ ပဲခွပ်၊ ပုဆိန်၊ ဓားမ၊ ပေါက်တူး၊ ဆောက်၊
၅။ နွယ်၊ ဝါး၊ ဖြူဆံမြက်၊ ပြိတ်မြက်၊ မြက်၊ မြေညက်၊ သစ်ဘဏ္ဍာ၊ မြေဘဏ္ဍာ။ (ဝိ၊၄၊၃၂၂-၃၂၃။) (ဝိ၊မြန်၊၄။၃၂၅-၃၂၆။)♦
ဂရုဘဏ် ၂၅ မျိုး
၁။ အရံ၊
၂။ အရံမြေရာ၊
၃။ ကျောင်း၊
၄။ ကျောင်းမြေရာ၊
၅။ ညောင်စောင်း (ခုတင်)၊
၆။ အင်းပျဉ် (ခုံရှည်, ထိုင်ခုံ)၊
၇။ ဘုံလျို (ဖုံ, မွေ့ရာ)၊
၈။ ခေါင်းအုံး၊
၉။ ကြေးအိုး, သံအိုး၊
၁၀။ ကြေး-သံ-အိုးစရည်းကြီး၊
၁၁။ ကြေး-သံ-အင်တွဲ (အင်တုံ-ဇလုံ)၊
၁၂။ ကြေး-သံ- ဖျဉ်းအိုး၊
၁၃။ ပဲခွပ်၊
၁၄။ ပုဆိန်၊
၁၅။ ဓားမ၊
၁၆။ ပေါက်တူး၊
၁၇။ ဆောက်၊
၁၈။ နွယ်၊
၁၉။ ဓား၊
၂၀။ ဖြူဆံမြက်၊
၂၁။ ပြိတ်မြက်၊
၂၂။ ကြွင်းသောမြက်၊
၂၃။ မြေညက်၊
၂၄။ သစ်ဘဏ္ဍာ၊
၂၅။ မြေညက်ဘဏ္ဍာ။ (ဝိ၊၁၊၁၁၅။) (ဝိ၊မြန်၊၁။၁၁၈။)♦
ဂရုဘဏ်ထိုက်သော ပစ္စည်း ၃ မျိုး
၁။ လောဟကုမ္ဘီ- သံ ကြေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အိုး၊
၂။ လောဟဘာဏက- သံ ကြေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ရေလှောင်အိုးစရည်း၊
၃။ လောဟ ကဋာဟ- သံ ကြေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖျဉ်းအိုး။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၇၉။)♦
ဂဠုန် မသုတ်ချီနိုင်သော နဂါး ၇ မျိုး
၁။ ဇလာဗုဇ စသော ပဏီတတရ နဂါး၊
၂။ နဂါးစစ်သူကြီးများ ဖြစ်သော ကမ္ဗလဿတရ နဂါး၊
၃။ နဂါးမင်းဖြစ်သော ဓတရဋ္ဌနဂါး၊
၄။ မဟာသမုဒ္ဒရာ သီတာခုနစ်တန်၌ နေလေ့ရှိသော သတ္တသီဒန္တရဝါသီ နဂါးများ၊
၅။ မြေကြီးထဲ၌ နေသော ပထဝိဋ္ဌက နဂါး၊
၆။ တောင်ထဲ၌နေသော ပဗ္ဗတဋ္ဌက နဂါး၊
၇။ မိမိ၏ ဘုံဗိမာန်၌ နေသော ဝိမာနဋ္ဌက နဂါး။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂၀။)♦
ဂဠုန်မျိုး ၄ မျိုး
၁။ ဥ၌ ဖြစ်သော အဏ္ဍဇဂဠုန်၊
၂။ သားအိမ်၌ ဖြစ်သော ဇလာဗုဇဂဠုန်၊
၃။ အညစ်အကြေးတို့၌ ဖြစ်သော သံသေဒဇဂဠုန်၊
၄။ ကိုယ်ထင်ရှားဖြစ်သော ဩပပါတိက ဂဠုန်။ (သံ၊၂၊၂၀၇။) (သံ၊မြန်၊၂။၁၉၈။)♦
ဂါထာ ၂ မျိုး
၁။ ထိုပါဠိတော်၌ လာသော အနက်ကို ပြတတ်သော ဂါထာ၊
၂။ ထိုပါဠိတော်၌ လာသော အနက်မှ ထူးသော အနက်ကို ပြတတ်သော ဂါထာ။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၀၇။)♦
ဂါထာ ၄ မျိုး
၁။ ပုစ္ဆိတဂါထာ- မေးမြန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြေဆိုသောအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဂါထာ၊
၂။ အပုစ္ဆိတဂါထာ- သူတစ်ပါးက မမေးဘဲ မိမိ၏အလိုဆန္ဒ အဇ္ဈာသယ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဂါထာ၊
၃။ သာနုသန္ဓိကဂါထာ- အနုသန္ဓေနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဂါထာ၊
၄။ အနနုသန္ဓိကဂါထာ- အနုသန္ဓေမရှိသော ဂါထာ။ (ခုဒ္ဒက၊ဋ္ဌ၊၁၀၅။)♦
ဂါရဝ တရား ၆ ပါး
၁။ မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေ လေးစားခြင်း၊
၂။ တရားတော်၌ ရိုသေလေးစားခြင်း၊
၃။ သံဃာတော်၌ ရိုသေလေးစားခြင်း၊
၄။ သိက္ခာသုံးပါး၌ ရိုသေလေးစားခြင်း၊
၅။ အပ္ပမာဒ တရား၌ ရိုသေလေးစားခြင်း၊
၆။ အာမိသပဋိသန္ထာရ, ဓမ္မပဋိသန္ထာရ၌ ရိုသေလေးစားခြင်း။ (ဝိမတိ၊၂၊၂၉၀။)♦
ဂိလာန ၃ မျိုး
၁။ သင့်လျော်သော အစားအစာ သင့်လျော်သော ဆေး သင့်လျော်သော သူနာပြု တို့ကို ရသည်ဖြစ်စေ မရသည်ဖြစ်စေ ရောဂါ မပျောက်ကင်းသော လူနာ၊
၂။ သင့်လျော်သော အစားအစာ သင့်လျော်သော ဆေး သင့်လျော်သော သူနာပြုတို့ကို ရသည်ဖြစ်စေ မရသည် ဖြစ်စေ ရောဂါပျောက်ကင်းသော လူနာ၊
၃။ သင့်လျော်သော အစားအစာ သင့်လျော်သော ဆေး သင့်လျော်သော သူနာပြု တစ်ခုခုကို ရမှသာလျှင် ရောဂါပျောက်ကင်းပြီး ယင်းတို့ကို မရရှိပါက ရောဂါ မပျောက်ကင်းသော လူနာ။ (အံ၊၁၊၁၁၈။) (အဘိ၊ပု၊၁၃၀။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၃၆။) (အဘိ၊ပု၊ မြန်။၃၃။)♦
ဂိလာနနှင့် တူသော ပုဂ္ဂိုလ် ၃ မျိုး
၁။ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရခြင်း မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာရခြင်း ရှိသည်ဖြစ်စေ မရှိသည်ဖြစ်စေ အရိယာမဂ်သို့ မသက်ဝင် နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရခြင်း မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာ ရခြင်း ရှိသည်ဖြစ်စေ မရှိသည်ဖြစ်စေ အရိယာမဂ်သို့ သက်ဝင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ မြတ်စွာ ဘုရားကို ဖူးမြော်ရခြင်း မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာရခြင်း တစ်ခုခုရှိမှသာလျှင် အရိယာ မဂ်သို့ သက်ဝင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ် ယင်းသို့ မရရှိပါက အရိယာမဂ်သို့ မသက်ဝင် နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၁၁၉။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၃၇။)♦
ဂိလာနရဟန်း မကြာမီ ရဟန္တာ ဖြစ်ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ခန္ဓာကိုယ်၌ မတင့်တယ်ဟု အဖန်ဖန် ရှု၍ နေခြင်း၊
၂။ အစာအာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အဖန်ဖန် ရှု၍ နေခြင်း၊
၃။ အလုံးစုံသော လောက၌ မမွေ့လျော်ဖွယ်ဟု အဖန်ဖန် ရှု၍ နေခြင်း၊
၄။ သင်္ခါရတရားတို့၌ အမြဲမရှိဟု အဖန်ဖန် ရှု၍ နေခြင်း၊
၅။ သေခြင်းကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော အမှတ်သညာသည် သန္တာန်၌ ကောင်းစွာ တည်ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၂၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၅၅။)♦
ဂိလာနရဟန်းအား ပြုစုရန် ခက်ခဲကြောင်း အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အနာရောဂါအား မလျောက်ပတ်သည်ကို ပြုလေ့ရှိခြင်း၊
၂။ အနာရောဂါအား လျောက်ပတ်သည်၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း၊
၃။ ဆေးကို မမှီဝဲခြင်း၊
၄။ အကျိုးလိုလားသော သူနာပြုအား ‘‘တိုး ဆုတ် တန့်၏’’ဟု အနာရောဂါကို ထင်စွာ မပြုခြင်း၊
၅။ ဆင်းရဲဝေဒနာကို သည်းမခံနိုင်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၂၆။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၅၆။)♦
ဂိလာနရဟန်းအား ပြုစုရန် လွယ်ကူကြောင်း အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ အနာရောဂါအား လျောက်ပတ် သည်ကို ပြုတတ်ခြင်း၊
၂။ အနာရောဂါအား လျောက်ပတ်သည်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း၊
၃။ ဆေးကို မှီဝဲခြင်း၊
၄။ အကျိုးလိုလားသော သူနာပြုအား ‘‘တိုး ဆုတ် တန့်၏’’ဟု အနာရောဂါကို ထင်စွာ ပြုခြင်း၊
၅။ ဆင်းရဲဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၂၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၅၆-၁၅၇။)♦
ဂိလာနရဟန်းအား ပြုစုလုပ်ကျွေးရန် မသင့်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆေးကို ကောင်းစွာ စီမံခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း၊
၂။ သင့်တော်လျောက်ပတ်သောဆေး မလျောက်ပတ်သော ဆေး စသည်ကို မသိခြင်း၊
၃။ မသင့်သော ဆေးကို ဆက်ကပ်၍ သင့်သော ဆေးကို ပယ်ခြင်း၊
၄။ သင်္ကန်းစသော အာမိသကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ပြုစုလုပ်ကျွေးလျက် မေတ္တာစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပြုစုလုပ်ကျွေးသူ မဟုတ်ခြင်း၊
၅။ ကျင်ကြီး, ကျင်ငယ် စသည်ကို စွန့်ပစ်ရာ၌ စက်ဆုပ်ရွံ့ရှာ တတ်သည်ဖြစ်၍ အချိန်အခါအားလျော်စွာ တရားစကားဖြင့် ဂိလာနရဟန်းကို ရွှင်လန်း နှစ်သက်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း။ (ဝိ၊၃၊၄၁၈။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၄၂၂။)♦
ဂိလာနရဟန်းအား ပြုစုလုပ်ကျွေးသင့်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆေးကို ကောင်းစွာ စီမံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်း၊
၂။ သင့်တော်လျောက်ပတ်သော ဆေး, မလျောက်ပတ်သော ဆေး စသည်ကို သိခြင်း၊
၃။ မသင့်သော ဆေးကို ပယ်၍ သင့်သော ဆေးကို ဆက်ကပ်ခြင်း၊
၄။ သင်္ကန်းစသော အာမိသကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်း မဟုတ်ဘဲ မေတ္တာစိတ်ရှိသည် ဖြစ်၍ ပြုစု လုပ်ကျွေးခြင်း၊
၅။ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စသည်ကို စွန့်ပစ်ရာ၌ မစက်ဆုပ် မရွံရှာတတ်သည် ဖြစ်၍ အချိန်အခါအားလျော်စွာ တရားစကားဖြင့် ဂိလာနရဟန်းကို ရွှင်လန်းနှစ်သက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်း။ (ဝိ၊၃၊၄၁၉။) (ဝိ၊မြန်၊၃။၄၂၂။)♦
ဂိုဏ်း ၆ ဂိုဏ်း (ဘုရားပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီး ဒုတိယ နှစ်တစ်ရာမှ နောက်ကာလ အဆက်ဆက်၌ ဖြစ်ပေါ် လာသော ဂိုဏ်း ၆ ဂိုဏ်း)
၁။ ဟေမဝတဂိုဏ်း၊
၂။ ရာဇဂိရိဂိုဏ်း၊
၃။ သိဒ္ဓတ္ထိကဂိုဏ်း၊
၄။ ပုဗ္ဗ သေလိယဂိုဏ်း၊
၅။ အပရသေလိယဂိုဏ်း၊
၆။ ဝါဇိရိယဂိုဏ်း။ (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၁၁၉။)♦
ဂိုဏ်းကြီး ၁၈ ဂိုဏ်း (ဘုရားပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီး၍ ဒုတိယ နှစ်တစ်ရာ၌ ပေါ်ပေါက်လာသော ဂိုဏ်းကြီး ၁၈ ဂိုဏ်း)
၁။ ထေရဝါဒဂိုဏ်း၊
၂။ ထေရဝါဒဂိုဏ်းမှ ခွဲထွက်သော ဂိုဏ်း ၁၁ ဂိုဏ်း၊
၃။ မဟာ သံဃိကာစရိယဝါဒဂိုဏ်း ၆ ဂိုဏ်း (စုစုပေါင်း ၁၈ ဂိုဏ်း) ။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၀၇။)♦
ဂူ ၃ မျိုး
၁။ မြေဂူ၊
၂။ ကျောက်ဂူ၊
၃။ မြေကျောက်ရောဂူ။ (မ၊ဋီ၊၃၊၁၀၇။)♦
ဂေဟသိတဥပေက္ခာ ၆ ပါး
၁။ လျစ်လျူရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံတို့၌ ကိလေသာ အိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၊
၂။ လျစ်လျူရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၊
၃။ လျစ်လျူ ရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ဂန္ဓာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၊
၄။ လျစ်လျူရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ရသာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၊
၅။ လျစ်လျူရှုခြင်း၏အကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာ ဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၊
၆။ လျစ်လျူရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ် ကုန်သော ဓမ္မာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာ ဆင်းရဲလည်း မဟုတ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ။ (အဘိ၊ဝိ၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၀၂။)♦
ဂေဟဿိတဒေါမနဿ ၆ ပါး
၁။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်ကုန်သော ရူပါရုံတို့၌ ကိလေသာ အိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခဝေဒနာ၊
၂။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေ တတ်သော သဒ္ဒါရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခ ဝေဒနာ၊
၃။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်ကုန်သော ဂန္ဓာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခဝေဒနာ၊
၄။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်ကုန်သော ရသာရုံ တို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခဝေဒနာ၊
၅။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်ကုန်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခဝေဒနာ၊
၆။ စိတ်နှလုံးကို မပွားစေတတ်ကုန်သော ဓမ္မာရုံတို့၌ ကိလေသာ အိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသာတဒုက္ခဝေဒနာ။ (အဘိ၊ဝိ၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။ ၅၀၂။)♦
ဂေဟဿိတသောမနဿ ၆ ပါး
၁။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော ရူပါရုံတို့၌ ကိလေသာ အိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော သာတသုခဝေဒနာ၊
၂။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော သဒ္ဒါရုံ တို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော သာတသုခဝေဒနာ၊
၃။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော ဂန္ဓာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော သာတသုခ ဝေဒနာ၊
၄။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော ရသာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော သာတသုခဝေဒနာ၊
၅။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့၌ ကိလေသာ အိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော သာတသုခဝေဒနာ၊
၆။ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော ဓမ္မာရုံတို့၌ ကိလေသာအိမ်ကို မှီသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော သာတသုခ ဝေဒနာ။ (အဘိ၊ဝိ၊၃၉၆။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၅၀၂။)♦
ဂေါစရ ၃ ပါး
ကျက်စားရာ အာရုံ ၃ မျိုးနှင့် တူသည်။ ♦
ဂေါစရသမ္ပဇညရဟန်း ၄ မျိုး
၁။ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ- ဆွမ်းခံသွားရာအခါ၌သာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆောင်၍ အပြန်၌ မဆောင်သော ရဟန်း၊
၂။ ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ- ဆွမ်းခံ အပြန်၌သာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆောင်၍ အသွား၌ မဆောင်သော ရဟန်း၊
၃။ နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ- ဆွမ်းခံ အသွားအပြန် နှစ်မျိုးလုံး၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မဆောင်သော ရဟန်း၊
၄။ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ- ဆွမ်းခံအသွားအပြန် နှစ်မျိုးလုံး၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆောင်သော ရဟန်း။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၁၉။)♦
ဂေါတမဘုရားရှင်၏ ဓမ္မာဘိသမယ ၃ ကြိမ်
၁။ ဓမ္မစကြာ တရားဦးကို ဟောတော်မူသော အခါ၌ လူနတ်ဗြဟ္မာ ဆယ့်ရှစ်ကုဋေတို့ တရားထူး ရကြပြီး ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်၊
၂။ နတ်လူတို့၏ အစည်းအဝေးတွင် တရားဟောတော်မူသော အခါ၌ ဂဏန်းသင်္ချာအားဖြင့် မရေတွက်နိုင်သော လူနတ်ဗြဟ္မာတို့ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်၊
၃။ ကပိလဝတ်မြို့၌ သားတော်ရာဟုလာကို ဆုံးမသောအခါတွင် ဂဏန်းသင်္ချာအားဖြင့် မရေတွက်နိုင်သော လူနတ်ဗြဟ္မာတို့ တရားထူးရပြီး ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်။ (အပ၊၂၊၃၈၀။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၇၉။)♦
ဂေါတမဘုရားရှင်၏ ဓာတုစေတီတော် ၁၀ ဆူ
၁။ အဇာတသတ်မင်း၏ နိုင်ငံ၊ ရာဇဂြိုဟ်မြို့၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၂။ ဝေသာလီမြို့၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၃။ ကပိလဝတ် မြို့၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၄။ အလ္လကပ္ပတိုင်း၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၅။ ရာမ ပုဏ္ဏားရွာ၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၆။ ဝေဋ္ဌဒီပကတိုင်း၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၇။ မလ္လတိုင်း ပါဝေယျကမြို့၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊
၈။ ကုသိနာရုံမြို့၌ တည်ထားသော ဓာတုစေတီ၊ (ဤရှစ်ဆူသည် ဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ ဖြစ်သော သာရီရိကဓာတ်တော် စစ်စစ် စေတီများ ဖြစ်ကြသည်)၊
၉။ ဒေါဏပုဏ္ဏားကြီး တည်ထားသော ကုမ္ဘ (ဓာတ်တော်ချ ခြင်းတောင်း) စေတီ၊
၁၀။ မောရိယမြို့သူမြို့သားများ တည်ထားသော အင်္ဂါရ (စန္ဒကူးမီးသွေး) စေတီ၊ (ဤနောက်စေတီနှစ်ဆူသည် ဓာတ်တော်များ၏ အခြံအရံ ဖြစ်သော ပရိက္ခာရ စေတီများသာ ဖြစ်သည်)။ (အပ၊၂၊၃၈၃။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၈၃။)♦
ဂေါတမဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝက ၂ ပါး
၁။ သာရိပုတ္တရာထေရ်၊
၂။ မောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်။ (ဒီ၊၂၊၄။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ဂေါတမဘုရားရှင်၏ အသုံးအဆောင်များ တည်ရှိရာဌာန ၁၄ ခု
၁။ ကျောက်သပိတ်တော်, တောင်ဝှေးတော်, ခါးဝတ်သင်္ကန်းမှ ကြွင်းသော သင်္ကန်းတော်များသည် ဝဇိရာပြည်၊
၂။ ခါးဝတ်သင်းပိုင်တော်သည် ကုလဃရမြို့၊
၃။ အိပ်ရာခင်းတော်သည် ကပိလဝတ်ပြည်၊
၄။ ဓမကရိုဏ် ခါးပန်းကြိုးတော်သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်၊
၅။ ရေသနုပ်တော်သည် ဓမ္မာပြည်၊
၆။ ဥဏ္ဏလုံ(မွေးရှင်တော်) သည် ကောသလတိုင်း၊
၇။ ဝတ်လဲတော်ပုဆိုးသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၊
၈။ ဦးရစ် (ဗောင်းတော်) သည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊
၉။ နီသီဒိုင်အခင်းသည် အဝန္တိတိုင်း၊
၁၀။ အိပ်ရာလွှမ်းအခင်းသည် ဒေဝရဋ္ဌနိုင်ငံ၊
၁၁။ မီးပွတ်ခုံသည် မိထိလာမြို့၊
၁၂။ ရေစစ် တော်သည် ဝိဒေဟတိုင်း၊
၁၃။ ပဲခွပ်တော်, အပ်ကျည်တော်သည် ဣန္ဒပတ္တမြို့၊
၁၄။ ကြွင်းသော ပရိက္ခရာ အသုံးအဆောင်တို့သည် အပရန္တဇနပုဒ်တို့၌ တည်ရှိသည်။ (အပ၊၂၊၃၈၄။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၈၄။)♦
ဂေါတမဘုရားအလောင်း၏ ပြာသာဒ် ၃ ဆောင်
၁။ ရမ္မမည်သော ပြာသာဒ်၊
၂။ သုရမ္မ မည်သော ပြာသာဒ်၊
၃။ သုဘမည်သော ပြာသာဒ်။ (အပ၊၂၊၃၈၀။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၄၆။) (အပ၊မြန်၊၂။၃၈၀။)♦
ဂေါတမဘုရားအလောင်းတော် ဗျာဒိတ်တော်ခံယူခဲ့သော ဘုရားရှင် ၂၄ ဆူ
၁။ ဒီပင်္ကရ မြတ်စွာဘုရား၊
၂။ ကောဏ္ဍညမြတ်စွာဘုရား၊
၃။ မင်္ဂလမြတ်စွာဘုရား၊
၄။ သုမနမြတ်စွာဘုရား၊
၅။ ရေဝတမြတ်စွာဘုရား၊
၆။ သောဘိတမြတ်စွာဘုရား၊
၇။ အနောမဒဿီ မြတ်စွာဘုရား၊
၈။ ပဒုမမြတ်စွာဘုရား၊
၉။ နာရဒမြတ်စွာဘုရား၊
၁၀။ ပဒုမုတ္တရမြတ်စွာဘုရား၊
၁၁။ သုမေဓ မြတ်စွာဘုရား၊
၁၂။ သုဇာတမြတ်စွာဘုရား၊
၁၃။ ပိယဒဿီမြတ်စွာဘုရား၊
၁၄။ အတ္ထဒဿီ မြတ်စွာဘုရား၊
၁၅။ ဓမ္မဒဿီမြတ်စွာဘုရား၊
၁၆။ သိဒ္ဓတ္ထမြတ်စွာဘုရား၊
၁၇။ တိဿမြတ်စွာ ဘုရား၊
၁၈။ ဖုဿမြတ်စွာဘုရား၊
၁၉။ ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရား၊
၂၀။ သိခီမြတ်စွာဘုရား၊
၂၁။ ဝေဿဘူမြတ်စွာဘုရား၊
၂၂။ ကကုသန္ဓမြတ်စွာဘုရား၊
၂၃။ ကောဏာဂမနမြတ်စွာဘုရား၊
၂၄။ ကဿပမြတ်စွာဘုရား။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၃။) (အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၄-၅၅။) (ဗုဒ္ဓဝံ၊ဋ္ဌ၊၃၁၅။)♦
ဂေါတြဘူတရား ၈ ပါး (ဝိပဿနာအစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သော ဂေါတြဘူ ၁၀ ပါး)
၁။ သောတာပတ္တိ မဂ်ကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း၊ သင်္ခါရနိမိတ်၊ အားထုတ်ခြင်း၊ တစ်ဖန် ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ခြင်း ဂတိ ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်ဝိပါက်၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေ နေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း၊ ပြင်းစွာပင်ပန်းခြင်း အပဖြစ်သော သင်္ခါရနိမိတ် တို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၂။ သောတာပတ္တိဖလသမာပတ်အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုး တတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၃။ သကဒါဂါမိမဂ်ကို ရခြင်းငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၄။ သကဒါဂါမိဖလသမာပတ် အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၅။ အနာဂါမိ မဂ်ကို ရခြင်းငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၆။ အနာဂါမိဖလသမာပတ်အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၇။ အရဟတ္တမဂ်ကို ရခြင်းငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၈။ အရဟတ္တဖလသမာပတ်အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၉။ သုညတဝိဟာရသမာပတ်အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၁၀။ အနိမိတ္တဝိဟာရ သမာပတ်အကျိုးငှာ ။ပ။ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ။(ဤဆယ်ပါးသော ဂေါတြဘူတရား တို့သည် ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏) ။ (ပဋိသံ၊၆၅။) (ပဋိသံ၊မြန်။၈၆။)♦
ဂေါတြဘူတရား ၈ ပါး (သမထ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဂေါတြဘူတရား ၈ ပါး)
၁။ ပဌမဈာန်ကို ရခြင်းငှာ နီဝရဏတရားတို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၂။ ဒုတိယဈာန်ကို ရခြင်းငှာ ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၃။ တတိယဈာန်ကို ရခြင်းငှာ ပီတိကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၄။ စတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းငှာ သုခဒုက္ခတို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၅။ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ ရူပသညာ ပဋိဃသညာ နာနတ္တ သညာတို့ လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၆။ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၇။ အာကိဉ္စညာယတန သမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာကို လွှမ်းမိုးတတ်သော ဂေါတြဘူ၊
၈။ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ အာကိဉ္စညာယတနသညာကို လွှမ်းမိုး တတ်သော ဂေါတြဘူ (ဤရှစ်ပါးသော ဂေါတြဘူ တို့သည် သမထ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏)။ (ပဋိသံ၊၆၅။) (ပဋိသံ၊မြန်။၈၆။)♦
ဂေါနိသာဒိကာ ကုဋိ ၂ မျိုး
၁။ အာရာမ ဂေါနိသာဒိကာ- နွားများဝင်ရောက်နိုင်သော အာရာမ်၊
၂။ ဝိဟာရ ဂေါနိသာဒိကာ- နွားများဝင်ရောက်နိုင်သော ကျောင်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၈၀။)♦
ဃာနဝိညေယျဂန္ဓ ၂ မျိုး
၁။ သေဝိတဗ္ဗ ဃာနဝိညေယျဂန္ဓ- ဤဃာနဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ဂန္ဓာရုံကို မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်တရားများ ယုတ်လျော့၍ ကုသိုလ်တရားများ တိုးပွားလာသဖြင့် မှီဝဲအပ်သော ဃာနဝိညေယျဂန္ဓ၊
၂။ အသေဝိတဗ္ဗ ဃာနဝိညေယျဂန္ဓ- ဤဃာန ဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ဂန္ဓာရုံကို မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကုသိုလ်တရားများ တိုးပွား၍ ကုသိုလ်တရားများ ယုတ်လျော့သွားသဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော ဃာနဝိညေယျဂန္ဓ။ (ဒီ၊၂၊၂၂၅။) (ဒီ၊မြန်၊၂။၂၅၂။)♦
ငယ်ရွယ်သော်လည်း မထေမဲ့မြင် မပြုအပ်သည့် အရာ ၄ ပါး
၁။ ခတ္တိယ- မင်း၊
၂။ ဥရဂ- မြွေ၊
၃။ အဂ္ဂိ- မီး၊
၄။ ဘိက္ခု- ရဟန်း။ (သံ၊၁၊၆၈။) (သံ၊မြန်၊၁။၆၇။)♦
ငရဲ ကျကြောင်း ၅ ပါး
၁။ သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်း၊
၂။ အရှက် မရှိခြင်း၊
၃။ အကြောက်အလန့် မရှိခြင်း၊
၄။ ပျင်းရိခြင်း၊
၅။ ပညာ မရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၄။)♦
ငရဲ ဧကန် ကျကြောင်းတရား ၅ ပါး
ကုစား၍ မရနိုင်သော တရား ၅ ပါးနှင့် တူသည်။ ♦
ငရဲ၌ ကျကြောင်း တရား ၂ ပါး
၁။ ယုတ်မာသော အကျင့်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ ယုတ်မာသော အယူနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ (ခုဒ္ဒက၊၂၁၃။) (ခုဒ္ဒက၊မြန်။၁၉၆။)♦
ငရဲ၌ ကျရောက်မည့် ရဟန်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသာ ဂတိသို့ လိုက်ခြင်း၊
၃။ မောဟာဂတိသို့ လိုက်ခြင်း၊
၄။ ဘယာဂတိသို့ လိုက်ခြင်း၊
၅။ သံဃိကပစ္စည်းကို ပုဂ္ဂလိကကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၅၅။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၄၅၈။)♦
ငရဲ၌ မကျရောက်ဘဲ နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေသော ရဟန်း အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၂။ ဒေါသာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၃။ မောဟာဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၄။ ဘယာ ဂတိသို့ မလိုက်ခြင်း၊
၅။ သံဃိကပစ္စည်းကို ပုဂ္ဂလိကပစ္စည်းကဲ့သို့ မသုံးဆောင်ခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၃၅၅။) (ဝိ၊မြန်၊ ၅။၄၅၈။)♦
ငရဲ၌ ဧကန် ကျကြောင်း အင်္ဂါ ၄ ပါး
၁။ မိမိကိုယ်တိုင် သူ့အသက် သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါး ကိုလည်း သူ့အသက် သတ်ခြင်း၌ ဆောက်တည်စေခြင်း၊
၃။ သူ့အသက် သတ်ခြင်း၌ အလိုတူ ခွင့်ပြုခြင်း၊
၄။ သူ့အသက် သတ်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်း၊ (တစ်နည်း)
မိမိ ကိုယ်တိုင် သူ့ဥစ္စာ ခိုးလေ့ရှိခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါးအားလည်း သူ့ဥစ္စာကို ခိုးစေခြင်း၊
၃။ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း၌ အလိုတူခွင့်ပြုခြင်း၊
၄။ သူ့ဥစ္စာ ခိုးယူခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်း။ (အံ၊၁၊၅၅၀-၅၅၁။) (အံ၊၁၊၅၆၀။) (အံ၊၁၊၅၇၅။) (အံ၊၁၊၅၇၆။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၃-၅၆၄၊၅၆၆၊ ၆၇၄၊၅၈၉။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၃-၅၆၄၊၅၆၆၊၆၇၄၊၅၈၉။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၃-၅၆၄၊ ၅၆၆၊၆၇၄၊၅၈၉။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၈၉-၅၉၀။)♦
ငရဲ၌ ဧကန်ကျမည့် ပုဂ္ဂိုလ် ၄ မျိုး
၁။ အပြစ်ရှိသော ကာယကံ ကာယဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ အပြစ်ရှိသော ဝစီကံ ဝစီဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ အပြစ်ရှိသော မနောကံ မနောဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ အပြစ်ရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ (တစ်နည်း)
ကာယဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ ဝစီဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ မနောဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ သူ့ကျေးဇူးကို မသိတတ် မဆပ်တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ (တစ်နည်း)
သဒ္ဓါတရားမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၃။ ပျင်းရိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၄။ ပညာမဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်။ (အံ၊၁၊၅၄၈။) (အံ၊မြန်၊၁။၅၆၃-၅၆၄၊၅၆၆၊၆၇၄၊၅၈၉။)♦
ငရဲကျကြောင်း ၃ ပါး
၁။ အကုသိုလ် ကာယကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အကုသိုလ် ဝစီကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ အကုသိုလ် မနောကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ (တစ်နည်း)
အပြစ်နှင့် တကွဖြစ်သော မညီညွတ်သော မစင်ကြယ်သော ကာယကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၂။ အပြစ်နှင့် တကွဖြစ်သော မညီညွတ်သော မစင်ကြယ်သော ဝစီကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊
၃။ အပြစ်နှင့် တကွ ဖြစ်သော မညီညွတ်သော မစင်ကြယ်သော မနောကံမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ (တစ်နည်း)
မိမိကိုယ်တိုင် ပါဏာတိပါတ စသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါးတို့ကို ကျူးလွန်ခြင်း၊
၂။ သူတစ်ပါးတို့ကို ကျူးလွန် စေခြင်း၊
၃။ ကျူးလွန်ခြင်း၌ သဘောတူ ခွင့်ပြုခြင်း။ (အံ၊၁၊၂၉၆-၂၉၇။) (အံ၊မြန်၊၁။၃၁၃-၃၁၄-၃၁၉။) (အံ၊၁၊၃၀၂။) (အံ၊မြန်၊၁။၃၁၃-၃၁၄-၃၁၉။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၁၀ ပါး
၁။ ညှာတာခြင်း ကင်းလျက် သွေးစွန်းလက်ဖြင့် သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ ရွာ၌ ဖြစ်စေ တော၌ ဖြစ်စေ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူလေ့ရှိခြင်း၊
၃။ မာတုရက္ခိတ (အမိစောင့်ရှောက်ထားသူ) စသော မိန်းမ ဆယ်မျိုးတို့၌ ကာမဖြင့် မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ ပရိသတ်အလယ်၌ တံစိုးလက်ဆောင်စသော အာမိသကြောင့် မဟုတ်မမှန် ပြောလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ ညီညွတ်သူအချင်းချင်း ကွဲပြားစေအောင် ကုန်းချောစကား ပြောကြား တတ်ခြင်း၊
၆။ သူတစ်ပါးတို့၏နား စပ်ခါးစေလျက် အမျက်ထွက်ဖွယ် ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောကြားတတ်ခြင်း၊
၇။ အကျိုးမဲ့ အခါမဲ့ တရားမဲ့ဖြစ်သော ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၈။ သူတစ်ပါးစည်းစိမ်ဥစ္စာ အဆောက်အဦတို့သည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်မူ ကောင်းလေစွ စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်မှုအဘိဇ္ဈာ များခြင်း၊
၉။ ဤ သတ္တဝါတို့အား ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ကြပါစေ စသည်ဖြင့် ဖျက်ဆီးလိုသော စိတ်အကြံ ရှိခြင်း၊
၁၀။ လှူဒါန်းပူဇော်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိ စသည်ဖြင့် မှားသော အမြင် ရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၉၀။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၈၀။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၂ ပါး
၁။ အမျက်ထွက်ခြင်း ကောဓ၊
၂။ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း ဥပနာဟ၊ (တစ်နည်း)
သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း မက္ခ၊
၂။ အပြိုင်ပြုခြင်း ပလာသ၊ (တစ်နည်း)
ငြူစူခြင်း ဣဿာ၊
၂။ ဝန်တိုခြင်း မစ္ဆရိယ၊ (တစ်နည်း)
လှည့်ပတ်ခြင်း မာယာ၊
၂။ စဉ်းလဲခြင်း သာဌေယျ၊ (တစ်နည်း)
ဒုစရိုက်တရားတို့မှ မရှက်ခြင်း အဟိရီက၊
၂။ ဒုစရိုက်တရားတို့မှ မလန့်ခြင်း အနောတ္တပ္ပ။ (အံ၊၁၊၉၅။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၁၂။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ သူ့အသက် သတ်ခြင်း၊
၂။ သူ့ဥစ္စာ ခိုးယူခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း၊
၄။ မုသားပြောခြင်း၊
၅။ သေအရက် သောက်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၇၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၂၉။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ နေရာ ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၂။ ဒါယကာတို့၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၃။ လာဘ်သပ်ပကာ၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၄။ ကိုယ်ရေအဆင်း ဂုဏ်သတင်းတို့၌ ဝန်တိုခြင်း၊
၅။ ပရိယတ် တရား၌ ဝန်တိုခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၂၂။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၅၀။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၆ ပါး
၁။ သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ မပေးသည်ကို ယူခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန် ပြောခြင်း၊
၅။ တပ်မက်မော မှုလည်း ရှိခြင်း၊
၆။ မှားသော အယူလည်း ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၆။)♦
ငရဲကျကြောင်း တရား ၆ ပါး (ဒုတိယနိရယ)
၁။ အသက်သတ်လေ့ ရှိခြင်း၊
၂။ မပေးသည်ကို ယူလေ့ရှိခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ မမှန် ပြောခြင်း၊
၅။ တပ်မက်မောမှု ရှိခြင်း၊
၆။ ကြမ်းတမ်းခက်ထန် မာကျောမှု ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၃၇၇။) (အံ၊မြန်၊၂။၄၇၆။)♦
ငရဲကျကြောင်း အညစ်အကြေး ၃ မျိုး
၁။ သီလ မရှိခြင်း၊ သီလမရှိခြင်း ဟူသော အညစ်အကြေးကို မပယ်ခြင်း၊
၂။ ငြူစူတတ်ခြင်း၊ ငြူစူခြင်းဟူသော အညစ်အကြေးကို မပယ်ခြင်း၊
၃။ ဝန်တို တတ်ခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း ဟူသော အညစ်အကြေးကို မပယ်ခြင်း။ (အံ၊၁၊၁၀၃။) (အံ၊မြန်၊၁။၁၂၁။)♦
ငရဲကျကြောင်း အပြစ် ၅ မျိုး
၁။ အသက်ကို သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ မပေးသည်ကို ယူလေ့ရှိခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန် ဆိုလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ ယစ်မူး မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သေရည်သေရက်ကို သောက်စားလေ့ ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၅၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၁၉၀။)♦
ငရဲကျမည့် ပုဂ္ဂိုလ် ၂ မျိုး
၁။ အားထုတ်ခြင်း လုံ့လပယောဂ ပျက်ယွင်းသော ယုတ်ညံ့သော အကျင့် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၊
၂။ နှလုံးသွင်းမှု ပျက်ပြားသော ယုတ်မာသော အယူနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်။ (ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၉၉။)♦
ငရဲကျမည့် ပုဂ္ဂိုလ် ၃၀ ဦး
၁။ သူ့အသက် သတ်ခြင်းစသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါးတို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်တတ်သူ ဆယ်ယောက်၊
၂။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက် ဆယ်ပါးတို့ကို သူတစ်ပါးတို့အား ပြုလုပ်ဆောက်တည်စေတတ်သူ ဆယ်ယောက်၊
၃။ သူ့ အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါး၌ နှစ်သက်သဘောတူသူ ဆယ်ယောက်။ (အံ၊၃၊၅၀၈။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၉၇။)♦
ငရဲကျမည့် ပုဂ္ဂိုလ် ၄၀ ဦး
၁။ သူ့အသက် သတ်ခြင်းစသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါးတို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်တတ်သူ ဆယ်ယောက်၊
၂။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါးတို့ကို သူတစ်ပါးတို့အား ပြုလုပ်ဆောက်တည်စေတတ်သူ ဆယ်ယောက်၊
၃။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါး၌ နှစ်သက်သဘောတူသူ ဆယ်ယောက်၊
၄။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက်ဆယ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုတတ်သူ ဆယ်ယောက်။ (အံ၊၃၊၅၁၀။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၉၉။)♦
ငရဲကျမည့် ဥပါသကာ၏ အင်္ဂါ ၅ ပါး
၁။ သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးလေ့ ရှိခြင်း၊
၃။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ သေရည်အရက်ကို သောက်လေ့ရှိခြင်း။ (အံ၊၂၊၁၇၉။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၂၈။)♦
ငရဲကျမည့် ဥပါသိကာမတို့၏ အင်္ဂါ ၁၀ ပါး
၁။ သနားညှာတာခြင်း မရှိဘဲ သွေးစွန်းသော လက်ဖြင့် သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိခြင်း၊
၂။ ရွာ၌ဖြစ်စေ တော၌ဖြစ်စေ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူလေ့ရှိခြင်း၊
၃။ ကာမဖြင့် မှားယွင်းစွာ ကျင့်လေ့ရှိခြင်း၊
၄။ တံစိုးလက်ဆောင် စသော လာဘ်အာမိသ ကြောင့် မဟုတ်မမှန် ပြောလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ ညီညွတ်သူများ အချင်းချင်း ကွဲပြားသွားအောင် ကုန်းချောစကား ပြောကြားတတ်ခြင်း၊
၆။ သူတစ်ပါးတို့နား စပ်ခါးစေလျက် အမျက်ထွက်ဖွယ် ကြမ်းတမ်းသော စကား ပြောကြားတတ်ခြင်း၊
၇။ အကျိုးမဲ့ အခါမဲ့ တရားမဲ့ ဖြစ်သော ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊
၈။ သူတစ်ပါးတို့၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ အဆောက်အဦ တို့သည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်မူ ကောင်းလေစွ စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါး ဥစ္စာကို ရှေးရှု ကြံစည်မှု အဘိဇ္ဈာများခြင်း၊
၉။ ဤသတ္တဝါတို့အား ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ကြပါစေ စသည်ဖြင့် ဖျက်ဆီး လိုသော စိတ်အကြံ ရှိခြင်း၊
၁၀။ လှူဒါန်းပူဇော်ရ ခြင်းသည် အကျိုးမရှိ အစရှိသည်ဖြင့် မှားသော အမြင် ရှိခြင်း။ (အံ၊၃၊၄၉၀။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၈၀။)♦
ငရဲကျမည့်ပုဂ္ဂိုလ် ၂၀ ဦး
၁။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ဒုစရိုက် ဆယ်ပါးတို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်တတ်သူ ဆယ်ယောက်၊
၂။ သူ့အသက်သတ်ခြင်းစသော ဒုစရိုက် ဆယ်ပါးတို့ကို သူတစ်ပါးတို့အား ဆောက်တည်စေတတ်သူ ဆယ်ယောက်။ (အံ၊၃၊၅၀၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၄၉၇။)♦
ငရဲကြီး ၈ ထပ်
၁။ သဉ္ဇီဝငရဲ= အကုသိုလ်ကံ မကုန်သေးသမျှ တစ်ဖန်အသက်ပြန်ရှင်၍ ခံစားရသော ငရဲ၊
၂။ ကာဠသုတ္တငရဲ= မည်းနက်သော တမျဉ်းကြိုးဖြင့် ချတိုင်း၍ သစ်ရွေသကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်လုံးခုတ်ဖြတ်ခြင်း ခံရသော ငရဲ၊
၃။ သင်္ဃာတငရဲ= ရဲရဲပြောင်ပြောင် တောက်လောင် နေသော ကိုးယူဇနာခန့်ရှိသော သံတောင်ကြီးတို့ဖြင့် အကြိမ်များစွာ ကြိတ်ချေခြင်း ခံရသော ငရဲ၊
၄။ ဇာလရောရုဝငရဲ၊ (ရောရုဝငရဲ)= မီးတောက်မီးလျှံတို့ဖြင့် အဖန်ဖန် လောင်ကျွမ်းခြင်း ခံရသဖြင့် ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်မြည်တမ်းသော အသံရှိသော ငရဲ၊
၅။ ဓူမရောရုဝငရဲ၊ (မဟာရောရုဝငရဲ)= မီးခိုးလုံးကြီးတို့ဖြင့် ပိတ်ဖုံးနှိပ်စက်ခံရသဖြင့် ကယ်ပါ ယူပါ တစာစာနှင့် ပြင်းထန်စွာ အော်ဟစ်မြည်တမ်းလျက် ခံစားရသော ငရဲ၊
၆။ တာပနငရဲ= ထန်းပင်လုံးခန့်ရှိသော လှံတံကျင်တို့ဖြင့် ထိုးဖောက်ခံရပြီး သံတွေခဲ၌ ဖုတ်ကင်ခြင်း ခံရသော ငရဲ၊
၇။ မဟာတာပန ငရဲ= မီးရဲရဲတောက်နေသော သံတောင်ကြီးပေါ်သို့ ရိုက်နှက်မောင်းနှင်ခြင်း ခံရပြီး မြေစိုက် ထားသော လှံသွားပေါ်သို့ ဇောက်ထိုးကျလျက် ခံစားရသော ငရဲ၊
၈။ အဝီစိ ငရဲ = မီးအလျှံနှင့် ငရဲသား ဆင်းရဲဒုက္ခ အကြားအလပ် မရှိဘဲ ပြည့်နှက်နေသော ငရဲ။ (ဇာတက၊၂၊၆၀။) (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊ ၂၈၃။) (မူလဋီ၊၂၊၂၁၁။)♦
ငရဲခွေးကြီး ၂ ကောင်
၁။ သဗလော- ပြောက်ကျားသော အဆင်းရှိ၍ ကြီးမားသော ခန္ဓာကိုယ် ရှိသော ခွေး၊
၂။ သာမော- ဝါရွှေသော အဆင်းရှိ၍ ကြီးမားသော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသော ခွေး။ (ဇာတက၊၂၊ ၂၇၁။)♦
ငရဲသို့ ရောက်ရမည့်သူ ၃ ဦး
အပါယ်သို့ လားရမည့်သူ ၃ ဦးနှင့် တူသည်။ ♦
ငြင်းခုံကြောင်း ၁၂ ပါး
၁။ အမျက်ထွက်ခြင်း၊
၂။ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊
၃။ သူ့ကျေးဇူးကို ဖျက်ခြင်း၊
၄။ အပြိုင်ပြုခြင်း၊
၅။ သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ကို ငြူစူခြင်း၊
၆။ မိမိစည်းစိမ်ကို လျှို့ဝှက်ခြင်း, ဝန်တိုခြင်း၊
၇။ မိမိ၏ အပြစ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း လှည့်ပတ်ခြင်း၊
၈။ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲခြင်း, လိမ်လည်ခြင်း၊
၉။ ကိုယ်တောင့်ခိုင် မာကျောခြင်း၊
၁၀။ စိတ်ထန်ခြင်း၊
၁၁။ မာန်ထောင်ခြင်း၊
၁၂။ အလွန်မာန်မူခြင်း။ (မ၊ဋီ၊၁၊၁၄၄။)♦
ငြင်းခုံကြောင်း ၆ ပါး
၁။ အမျက်ထွက်ခြင်း၊
၂။ သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း (ကျေးဇူးကန်းခြင်း)၊
၃။ ငြူစူစောင်းမြောင်းခြင်း၊
၄။ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲခြင်း၊
၅။ ယုတ်မာသော အလိုဆိုးရှိခြင်း၊
၆။ မိမိအယူကို မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း။ (အဘိ၊ဝိ၊၃၉၄။) (သာရတ္ထ၊ဋီ၊၁၊၃၀၈။) (ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၅၄။) (အဘိ၊ဝိ၊မြန်၊၂။၄၉၉။)♦
ငြင်းခုံကြောင်း ၆ ပါး
၁။ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်ခြင်း၊
၂။ သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်လျက် ဂုဏ်တုဂုဏ်ပြိုင် ပြုတတ်ခြင်း၊
၃။ ငြူစူစောင်းမြောင်းလျက် ဝန်တိုတတ်ခြင်း၊
၄။ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲ လှည့်ပတ် တတ်ခြင်း၊
၅။ မကောင်းသော အလိုဆိုးရှိလျက် မှားသော အယူရှိခြင်း၊
၆။ မိမိ၏ အယူကို မှားသောအားဖြင့် စွဲလမ်းလျက် စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၉၄။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၇၈။)♦
ငြင်းခုံခြင်း စကားများခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်း တရား ၁၀ ပါး
၁။ အာပတ် မဟုတ်သည်ကို အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၂။ အာပတ် ဟုတ်သည်ကို အာပတ်မဟုတ်ဟု ပြခြင်း၊
၃။ ပေါ့သော အာပတ်ကို လေးသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၄။ လေးသော အာပတ်ကို ပေါ့သော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၅။ ရုန့်ရင်းသော အာပတ်ကို မရုန့်ရင်းသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၆။ မရုန့်ရင်းသော အာပတ်ကို ရုန့်ရင်းသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၇။ အကြွင်းရှိသော အာပတ်ကို အကြွင်းမရှိသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၈။ အကြွင်းမရှိသော အာပတ်ကို အကြွင်းရှိသော အာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၉။ ကုစား၍ ရသောအာပတ်ကို ကုစား၍ မရသောအာပတ်ဟု ပြခြင်း၊
၁၀။ ကုစား၍ မရသော အာပတ်ကို ကုစား၍ ရသောအာပတ်ဟု ပြခြင်း။ (အံ၊၃၊၃၁၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၁၇။)♦
ငြင်းခုံခြင်း စကားများခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်း တရား ၁၀ ပါး
၁။ တရားမဟုတ်သည်ကို တရားဟုတ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၂။ တရားဟုတ်သည်ကို တရားမဟုတ်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၃။ ဝိနည်း မဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းဟုတ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၄။ ဝိနည်းဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းမဟုတ်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၅။ မြတ်စွာဘုရား မဟောအပ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောအပ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၆။ မြတ်စွာဘုရား ဟောအပ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား မဟောဟု ပြဆိုခြင်း၊
၇။ မြတ်စွာဘုရား မလေ့ကျက်သည်ကို လေ့ကျက်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၈။ မြတ်စွာဘုရား လေ့ကျက်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား မလေ့ကျက်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၉။ မြတ်စွာဘုရား မပညတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား ပညတ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း၊
၁၀။ မြတ်စွာဘုရား ပညတ်သည်ကို မြတ်စွာဘုရား မပညတ်ဟု ပြဆိုခြင်း။ (အံ၊၃၊၃၁၇။) (အံ၊မြန်၊၃။၃၁၆။)♦
ငြင်းခုံခြင်း, ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း ၂ မျိုး
၁။ ကာယကလဟ- ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် ခိုက်ရန် ငြင်းခုံ ဖြစ်ခြင်း၊
၂။ ဝါစာကလဟ- နှုတ်ဖြင့် ခိုက်ရန်ငြင်းခုံ ဖြစ်ခြင်း။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၇၄။)♦
ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ၆ ပါး
၁။ အမျက်ထွက်တတ်ခြင်း၊
၂။ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်ခြင်း၊
၃။ ဘုရား၌ ရိုသေမှု မရှိခြင်း၊
၄။ တရား၌ ရိုသေမှု မရှိခြင်း၊
၅။ သံဃာ၌ ရိုသေမှု မရှိခြင်း၊
၆။ အကျင့်သိက္ခာ၌ ရိုသေမှု မရှိခြင်း။ (ဝိ၊၅၊၁၆၅။) (အံ၊၂၊၂၉၄။) (ဝိ၊မြန်၊၅။၂၄၄။) (အံ၊မြန်၊၂။၃၇၈။)♦
ငြင်းခုံခြင်းကို ပြုတတ်သော ရဟန်း၏ အပြစ် ၅ ပါး
၁။ တရားထူးကို မရခြင်း၊
၂။ ရပြီးသော တရားထူးမှ ယုတ်လျော့ခြင်း၊
၃။ မကောင်းသော ကျော်စောသံ ပျံ့နှံ့ခြင်း၊
၄။ တွေဝေလျက် သေရခြင်း၊
၅။ ငရဲသို့ ရောက်ရခြင်း။ (အံ၊၂၊၂၂၀။) (အံ၊မြန်၊၂။၂၇၈။)♦
ငြင်းခုံခြင်းအကြောင်း ၂ မျိုး
၁။ ကာမရာဂ၏ သက်ဝင်ခြင်း နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ကာမရာဂ၌ ကျွံနစ်ခြင်း ကာမရာဂ၏ ဖမ်းစားဝါးမျိုခံထားရခြင်း၊
၂။ ဒိဋ္ဌိရာဂ၏ သက်ဝင်ခြင်း နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ဒိဋ္ဌိရာဂ၌ ကျွံနစ်ခြင်း ဒိဋ္ဌိရာဂ၏ ဖမ်းစား ဝါးမျိုခံထားရခြင်း။ (အံ၊၁၊၆၇။) (အံ၊မြန်၊၁။၇၉။)♦
ငြိမ်းအေးခြင်း ၃ မျိုး
၁။ အစ္စန္တသန္တိ- ပျက်စီးခြင်းကို လွန်သော, လွတ်မြောက်သော ငြိမ်း အေးခြင်း၊
၂။ တဒင်္ဂသန္တိ- ပထမဈာန် စသော ဂုဏ်အစိတ်, အဖို့ဖြင့် နီဝရဏစသော ကျေးဇူးမဲ့အစိတ်, အဖို့တို့မှ ငြိမ်းအေးခြင်း၊
၃။ သမ္မုတိသန္တိ- သမ္မုတိပညတ်အားဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်း။ (မဟာနိ၊၅၇။) (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၁။)♦
ငြီးငွေ့ကြောင်း တရား ၅ ပါး
၁။ ခန္ဓာကိုယ်၌ မတင့်တယ်ဟု ရှုလျက် နေခြင်း၊
၂။ အစာအာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊
၃။ လောကအားလုံး၌ မွေ့လျော်ဖွယ်မရှိဟု အမှတ် ရှိခြင်း၊
၄။ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့၌ မမြဲဟု ရှုလေ့ရှိခြင်း၊
၅။ သေခြင်း၌ ဖြစ်သော အမှတ် ‘‘မရဏ သညာ’’ ကောင်းစွာ တည်ခြင်း။ (အံ၊၂၊၇၃။) (အံ၊မြန်၊၂။၈၉။)♦
ငြောင့် ၃ ချောင်း
၁။ ရာဂငြောင့်- ရာဂရမ္မက် တပ်မက်မှု၊
၂။ ဒေါသငြောင့်- ကြမ်းကြမ်းတမ်းတမ်း ပြစ်မှားဖျက်ဆီးနှိပ်စက်မှု၊
၃။ မောဟငြောင့်- မိုက်မဲတွေဝေမှု။ (သံ၊၃၊၅၂။) (သံ၊မြန်၊၃။၅၆။)♦
ငြောင့်တံသင်း ၃ မျိုး
၁။ ရာဂခိလ- ရာဂတည်းဟူသော ငြောင့်တံသင်း၊
၂။ ဒေါသခိလ- ဒေါသ တည်းဟူသော ငြောင့်တံသင်း၊
၃။ မောဟခိလ- မောဟတည်းဟူသော ငြောင့်တံသင်း။ (မဟာနိ၊၄၈။)♦
ငလျင်လှုပ်ကြောင်း ၈ ပါး
၁။ ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် ရေ၌ တည်၍ ရေသည် လေ၌ တည်ပြီး၊ လေသည် ကောင်းကင်၌ တည်သဖြင့် ပြင်းထန်စွာ လေတိုက်သောအခါ ရေကို လှုပ်စေပြီး ထိုရေလှုပ်သောကြောင့် မြေလှုပ်ရခြင်း၊
၂။ ကြီးသော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိသော သမဏ,ဗြာဟ္မဏတို့သည်လည်းကောင်း၊ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အားနည်းသော (မြေ) ပထဝီ ကသိုဏ်းဈာန်နှင့် အားကြီးသော (ရေ) အာပေါကသိုဏ်းဈာန်တို့ကို ပွားများလျက် ဤမဟာပထဝီ မြေကြီးကို လှုပ်စေခြင်း၊
၃။ ဘုရားအလောင်းသည် တုသိတာ နတ်ပြည်မှ စုတေလျက် အမိဝမ်းတိုက်သို့ သက်ရောက်အခါ၌ ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် သွက်သွက်ခါအောင် ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်း၊
၄။ ဘုရားအလောင်းသည် အမိဝမ်းတိုက်မှ ဖွားမြင်တော်မူသော အခါ၌ ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်း၊
၅။ မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူသောအခါ၌ ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်း၊
၆။ မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသောအခါ၌ ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်း၊
၇။ မြတ်စွာဘုရား အာယုသင်္ခါရလွှတ်တော်မူသော အခါ၌ တုန်လှုပ်ခြင်း၊
၈။ မြတ်စွာ ဘုရားသည် အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူသော အခါ၌ သွက်သွက် ခါအောင် ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်ခြင်း။ (အံ၊၃၊၁၃၁။) (အံ၊မြန်၊၃။၁၃၄။)♦
ငွေ ၅ မျိုး
၁။ ကဟာပဏော- အသပြာငွေ ပိုက်ဆံ၊
၂။ လောဟမာသကော- ကြေးဖြင့် ပြုအပ်သော ပဲ ပိုက်ဆံ၊
၃။ ဇတုမာသကော- ချိပ်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပဲ ပိုက််ဆံ၊
၄။ ဒါရုမာသကော- သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပဲပိုက်ဆံ၊
၅။ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ- စက္ကူ စသည်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ရောင်းဝယ်ဖောက်ကား၍ ရသော ပိုက်ဆံ။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၇။)♦
ငါးကြီး ၃ ကောင်
၁။ တိမိငါး၊
၂။ တိမိင်္ဂလငါး၊
၃။ တိမိတိမိင်္ဂလငါး။ (ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၇၄။)♦
ငါးကြီး ၄ ကောင် (ယူဇနာ တစ်ထောင်စီရှိသော ငါးကြီး ၄ ကောင်)
၁။ အာနန္ဒမည်သော ငါး၊
၂။ တိမိနန္ဒမည်သော ငါး၊
၃။ အဇ္ဈာရောဟမည်သော ငါး၊
၄။ မဟာတိမိမည်သော ငါး။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၁။)♦
ငါစွဲ ၂ မျိုး
၁။ တဏှာမမတ္တ- ၁၀၈ ပါးသော တဏှာဖြင့် မြတ်နိုးခြင်း၊
၂။ ဒိဋ္ဌိမမတ္တ- ၆၂ ပါးသော ဒိဋ္ဌိဖြင့် မြတ်နိုးခြင်း။ (မဟာနိ၊၃၇-၃၈။) (မဟာနိ၊၉၄။) (မဟာနိ၊၉၆။) (မဟာနိ၊၉၉။) (မဟာနိ၊၂၁၄။) (မဟာနိ၊၂၈၇။) (မဟာနိ၊၃၄၄။) (မဟာနိ၊၃၄၈။)♦
ငါးပါးသီလ၏ အကျိုး ၃ ပါး
၁။ အသက်ရှည်ခြင်း၊
၂။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ကြီးကျယ် များပြားခြင်း၊
၃။ ထက်မြက်သော ဉာဏ်ပညာ ရှိခြင်း။ (အပ၊၁၊၈၆။) (အပ၊မြန်၊၁။၈၇။)♦
ငါးမျှားချိတ်နှင့် တူသော တရား ၆ မျိုး
၁။ အလိုရှိအပ်, နှစ်သက်အပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ်ကုန်သော စက္ခုဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အဆင်းရူပါရုံ၊
၂။ အလိုရှိအပ်, နှစ်သက်အပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ် ကုန်သော သောတဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော သဒ္ဒါရုံ၊
၃။ အလိုရှိအပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ်ကုန်သော ဃာနဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ဂန္ဓာရုံ၊
၄။ အလိုရှိအပ်, နှစ်သက်အပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ် ကုန်သော ဇိဝှါ ဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ရသာရုံ၊
၅။ အလိုရှိအပ်, နှစ်သက်အပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ်ကုန်သော ကာယဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊
၆။ အလိုရှိအပ်, နှစ်သက်အပ်, မြတ်နိုးအပ်, ချစ်ခင်အပ်, ကာမဂုဏ်တို့ကို တိုးပွားစေအပ်ကုန်သော မနောဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ဓမ္မာရုံ။ (သံ၊၂၊၃၆၈။) (နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၃၄။) (သံ၊မြန်၊၂။၃၆၄။)♦
ငါးမျှားသူ၏ အင်္ဂါ ၂ ပါး
၁။ ငါးမျှားသော သူသည် ငါးမျှားချိတ်ဖြင့် ငါးတို့ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဉာဏ်ဖြင့် မြတ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ထုတ်ယူခြင်း)၊
၂။ ငါးမျှားသော သူသည် အနည်းငယ်မျှသော ငါးတို့ကိုသာ သတ်၍ ပြန့်ပြော များပြားသော လာဘ်တို့ကို ရခြင်း (ထို့အတူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အနည်းငယ်မျှသော လောကာမိသကို စွန့်၍ ပြန့်ပြောများပြားသော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ရခြင်း) ။ (မိလိန္ဒ၊၃၉၈။) (မိလိန္ဒ၊မြန်။၄၂၀။)♦