ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထုဂါထာ
ပထမကျော်၊ သာသနဓဇသိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ ဒေါ်ဝိဇ္ဇေသီ၏ သရုပ်ပြဓမ္မပဒကျမ်း
၁၄-ဗုဒ္ဓဝဂ်။ ၃-ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထု
၁၈၂။ ကိစ္ဆော မနုဿပဋိလာဘော၊ ကိစ္ဆံ မစ္စာနံ ဇီဝိတံ။
ကိစ္ဆံ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ၊ ကိစ္ဆော ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ။
ဤတရားဒေသနာတော်ကို ဘုရားရှင်သည် ဗာရာဏသီပြည်ကို အမှီပြု၍ ကုက္ကိုပင် ခုနစ်ပင် အနီး၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် ဧရကပတ္တနဂါးမင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူသည်။
ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ တရားထူးရကြသည်။
အနက်
မနုဿပဋိလာဘော၊ လူအဖြစ်ကို ရခြင်းသည်။ ကိစ္ဆော၊ ခဲယဉ်း၏။ မစ္စာနံ၊ သတ္တဝါတို့၏။ ဇီဝိတံ၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းသည်။ ကိစ္ဆံ၊ ခဲယဉ်း၏။ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ၊ သူတော်ကောင်းတရားကို ကြားနာရခြင်းသည်။ ကိစ္ဆံ၊ ခဲယဉ်း၏။ ဗုဒ္ဓါနံ၊ ဘုရားရှင်တို့၏။ ဥပ္ပါဒေါ၊ ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည်။ ကိစ္ဆော၊ ခဲယဉ်း၏။
စကားပြေ
လူအဖြစ်ရခြင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ရခြင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို ကြားနာရခြင်း၊ ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းတို့သည် ခဲယဉ်းသည်။
ကိစ္ဆော မနုဿပဋိလာဘော— အားကြီးသော လုံ့လ၊ များစွာသော ကုသိုလ်ဖြင့်သာ လူအဖြစ်ကို ရနိုင်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ကိစ္ဆော မနုဿပဋိလာဘော ဟု ဆိုနိုင်သည်။
ကိစ္ဆံ မစ္စာနံ ဇီဝိတံ— အမြဲမပြတ် လယ်ထွန်ခြင်း အစရှိသော အမှုတို့ကို ပြု၍ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း အမှုကို လုံ့လပြုပါသော်လည်း အနည်းငယ်မျှသာ ထောက်တည်ရာ ရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် ကိစ္ဆံ မစ္စာနံ ဇီဝိတံ ဟု ဆိုပါသည်။
ကိစ္ဆံ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ— များစွာသော ကပ်ကမ္ဘာတို့၌ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်ကို ရခဲသည် ဖြစ်သောကြောင့် ကိစ္ဆံ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ဟု ဆိုပါသည်။
ကိစ္ဆော ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ— ကြီးကျယ်သော လုံ့လဖြင့် ကုဋေပေါင်း တထောင်မက ကပ်ကမ္ဘာတို့ပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ဆည်းပူးမှ ဘုရားဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ကိစ္ဆော ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ ဟု ဆိုနိုင်ပါသည်။
ဧရကပတ္တနဂါးမင်း— ကဿပဘုရားရှင်လက်ထက် ရဟန်းငယ်တပါးသည် နှစ်ပေါင်းနှစ်သောင်း ရဟန်းတရား အားထုတ်ခဲ့သည်။ မပြောပလောက်သော အာပတ်ကို ဒေသနာ မကြားမိသည်ဖြစ်၍ သေခါနီးအခါ၌ ငါ၏ သီလမစင်ကြယ် ဟု နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်မိသည်။ ယင်းဘဝမှ စုတေသော် ဂင်္ဂါမြစ်တွင် သစ်ပင်တပင်ကို ထွင်းထားသော စားကျင်းလှေပမာဏလောက် ရှိသော နဂါးမင်း ဖြစ်လာသည်။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၉။)
နဂါးများသဘော— နဂါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေယူရာအခါ၊ အရေဟောင်းစွန့်ရာအခါ၊ အိပ်ပျော်ရာအခါ၊ ဇာတ်တူဖြင့် မေထုန်မှီဝဲရာအခါ၊ စုတေသောအခါမှ တပါးသော အခါတို့၌ လုလင်ရောင်ဆောင်ပြီး လှည့်လည်နိုင်သည်။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၂-၃။)
ပါဠိသဒ္ဒါခက်ဆစ်
မနုဿပဋိလာဘော = မနုဿဿ ပဋိလာဘော မနုဿပဋိလာဘော။ မနုဿ + ပဋိလာဘ။ ကိစ္ဆော = ကိရတိ သုခန္တိ ကိစ္ဆော။ ကိရ + ဆ။ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ = သဒ္ဓမ္မဿ သဝနံ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ။ သဒ္ဓမ္မ + သဝန။
ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထု ပြီး၏။
အရှင်သုဇနာဘိဝံသ၏ ဓမ္မပဒဂါထာနိဿယ
၁၄-ဗုဒ္ဓဝဂ်
၃-ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထုအဋ္ဌကထာဂါထာ
ကထံသု ဝိရဇော ဟောတိ, ကထံ ဗာလောတိ ဝုစ္စတိ။
ကိံ၊ အဘယ်တို့၏။ [“ဆန္နံ ဒွါရာနံ အဓိပ္ပတိ (ဆဒွါရာဓိပ္ပတီအဖွင့်) ”ကိုရှု၍ အဓိပတိ အယှဉ်ဝယ် ဆဋ္ဌီနံသက်ချေ။ သုအနက်မဲ့။] အဓိပတိ၊ အကြီးအကဲသည်။၂ ရာဇာ၊ မင်းသည်။ (ဟောတိ၊ ဖြစ်သနည်း?) ကိံ၊ အဘယ်သို့လျှင်။ ရာဇာ၊ မင်းသည်။ ရဇ္ဇိဿရော၊ တပ်မက်ခြင်းဟူသော အစိုးရရှိသူသည်။ (တပ်မက်ခြင်း၏ကျေးကျွန်သည်။)၂ (ဟောတိနည်း?) ကထံ၊ လျှင်။ ရာဇာ၊ သည်။ ဝိရဇော၊ ကင်းသောမြူရှိသည်။ ဟောတိ၊ နည်း။ ကထံ၊ လျှင်။ ဗာလောတိ၊ လူမိုက်ဟူ၍။ ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်သနည်း (ဋ္ဌ-၂၀၀)
၁။ အဓိပ္ပတီ။ ။ အဓီနာနံ+ပတိ အဓိပတိ၊ [အဓိ အာယတ္တအနက်၊-မဏိ၊၂၊၂၆၆၊ ၃၇၄၊ ပဋ္ဌာနဘာ-၂၃။] အဓိနာနံ+ပတိ အဓိပတိ၊ အဓိကော+ပတိ အဓိပတိ၊ [ရှေ့နည်း၌ “အဓိနပတိ”ဟု ဆိုလိုလျက် န-ကိုချေ၊-သင်္ဂြိုဟ်ဘာ-၅၆၁-၂။] “အဓိကော ဟုတွာ ပတတိ ပဝတ္တတီတိ အဓိပတိ၊ [အဓိ+ပတ+ဣ၊-ဂဠုန်ပျံ-၇၃။] ဆန်းကြောင့် ပဒွေဘော်, တိ၌ ဒီဃပြု၊ ပထမာ, ဒုတိယာ ယောဝိဘတ်၌ “အဓိပတိနော” အံဝိဘတ်၌ “အဓိပတိနံ” သ္မိံဝိဘတ်၌ “အဓိပတိယာ”ဟု အဂ္ဂိ ထက် ပိုလွန်၍ အကြွင်းမှာ အဂ္ဂိနှင့် တူ၏။ (နီတိ ပဒ-၂၄၄၊ နိဒီ-၁၀၃)
၂။ ရဇ္ဇိဿရော။ ။ ရဇ္ဇနံ ရဇ္ဇံ၊ [ရန္ဇ+ဏျ၊] ဤသတီတိ ဣဿရော၊ [ဤသ+သရ၊ ဤ ကို ရဿ, သဒွေဘော်လာ၊-ဓာန်-ဋီ-၇၃၅။] ဣသာယ ဣစ္ဆာယ သရတိ ပဝတ္တတီတိ ဣဿရော၊ [ဣသာ+သရ+အ၊-ဂဠုန်ပျံ-၇၃။] ရဇ္ဇံ+ဣဿရော ယဿာတိ ရဇ္ဇိဿရော။ [ရှေးအကြိမ်ရိုက် စာအုပ်၌ “ဣဿရော+အဿ အတ္ထီတိ ဣဿရော(အစိုးရရှိသူ-ကျေးကျွန်)၊ ရဇ္ဇဿ+ဣဿရော ရဇ္ဇိဿရော-တပ်မက်ခြင်း၏ ကျေးကျွန်”ဟူသော စကားကို အထက်ပါအတိုင်း ပြင်ပါ။]
အရဇ္ဇံ ဝိရဇော ဟောတိ, ရဇ္ဇံ ဗာလောတိ ဝုစ္စတိ။
ဆဒွါရာဓိပ္ပတိ၊ ၆-ပါးသောဒွါရတို့၏ အကြီးအကဲသည်။ ရာဇာ၊ သည်။ (ဟောတိ၊ ၏။) ရဇ္ဇမာနော၊ အာရုံတို့၌ တပ်မက်သူသည်။ ဝါ၊ အာရုံတို့၌ တပ်မက်လသော်။ ဝါ၊ တပ်မက်သောကြောင့်။ ရဇ္ဇိဿရော၊ သည်။ (ဟောတိ၊ ၏။) အရဇ္ဇံ၊ အာရုံတို့၌ မ တပ်မက်သူသည်။ ဝါ၊ သော်။ ဝါ၊ ကြောင့်။ ဝိရဇော၊ သည်။ ဟောတိ၊ ၏။ ရဇ္ဇံ၊ တပ်မက် သူကို။ ဝါ၊ သော်။ ဝါ၊ ကြောင့်။ ဗာလောတိ၊ လူမိုက်ဟူ၍။ ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏။ (ဋ္ဌ-၂၀၁)
ယောဂက္ခေမီ ကထံ ဟောတိ, တံ မေ အက္ခာဟိ ပုစ္ဆိတော။
ကေန၊ အဘယ်အရာသည်။ [ဿုကား အနက်မဲ့။] ဗာလော၊ ကို။ ဝုယှတိ၊ မျှော အပ်သနည်း? ပဏ္ဍိတော၊ ပညာရှိသည်။ ကထံ၊ အဘယ်အရာဖြင့်။ (ဩဃံ၊ ဩဃ ၄-ပါး ကို။) နုဒတိ၊ ပယ်ရှားသနည်း။ ကထံ၊ အဘယ်သို့လျှင်။ ယောဂက္ခေမီ၊ ယောဂ ၄-ပါးတို့ ဖြင့် ဘေးကုန်ခြင်းရှိသူသည်။ ဟောတိ၊ နည်း? တံ၊ ထိုအကြောင်းကို။ မေ၊ ကျွန်ုပ်သည်။ ပုစ္ဆိတော၊ မေးအပ်သော။ (တွံ၊ သည်။) မေ၊ အား။ အက္ခာဟိ၊ ဖြေကြားပါလော။ (ဋ္ဌ-၂၀၂)
သဗ္ဗယောဂဝိသံယုတ္တော, ယောဂက္ခေမီတိ ဝုစ္စတိ။
ဩဃေန၊ ဩဃလေးအင်, ရေအလျဉ်သည်။ ဗာလော၊ ကို။ ဝုယှတိ၊ မျှော အပ်၏။ ပဏ္ဍိတော၊ သည်။ ယောဂါ၊ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဖြင့်။၁ (ဩဃံ၊ ကို။) နုဒတိ၊ ပယ် ရှား၏။ သဗ္ဗယောဂဝိသံယုတ္တော၊ အလုံးစုံသောယောဂတို့နှင့် မစပ်ယှဉ်သူကို။ ယောဂက္ခေမီ၊ ယောဂ၄-ပါးတို့ဖြင့် ဘေးကုန်ခြင်းရှိသူဟူ၍။ ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏။ (ဋ္ဌ-၂၀၃)
၁။ ယောဂါ။ ။ “သမ္မပ္ပဓာနသင်္ခါတေန ယောဂေန”ဟူသော အဖွင့်အရ ဒူရန္တိကစသော သုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် ကရိုဏ်းအနက်၌ ပဉ္စမီသက်(ဝဏ္ဏနာ-၂၁၃)၊ ဝိဗော၊၁၂၇၌ ကာရဏတ္ထေ စ၌ စသဒ္ဒါဖြင့်သက်၏၊ (တစ်နည်း) “နာအာ”ဟူသောယောဂဝိဘာဂဖြင့် နာဝိဘတ်ကို အာပြု (ဝိဗော၊၇၉)၊ “အဝဿံ ကာတုံ ယုဇ္ဇတိ ဥပပဇ္ဇတီတိ ယောဂေါ(နီတိဓာတု-၂၂၄)”ဟု ပြု။
ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထုပါဠိဂါထာ
ကိစ္ဆံ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ, ကိစ္ဆော ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ။
မနုဿပဋိလာဘော၊ လူ့အဖြစ်ကို ရခြင်းသည်။၁ ကိစ္ဆော၊ ခဲယဉ်း၏။ မစ္စာနံ၊ သတ္တဝါတို့၏။ ဇီဝိတံ၊ အသက်ရှင်ရခြင်းသည်။ ကိစ္ဆံ၊ ၏။ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ၊ သူတော်ကောင်း တရားကို နာကြားရခြင်းသည်။ ကိစ္ဆံ၊ ၏။ ဗုဒ္ဓါနံ၊ ဘုရားရှင်တို့၏။ ဥပ္ပါဒေါ၊ ပွင့်တော်မူ ခြင်းသည်။ ကိစ္ဆော၊ ၏။ (ပါ-၁၈၂)
၁။ မနုဿပဋိလာဘော။ ။ မနုဿဿ+ဘာဝေါ မနုဿံ၊ [မနုဿ+တ္တ၊ လောပေါ(မောဂ်- ၄, ၁၂၃)သုတ်ဖြင့် တ္တပစ္စည်းကို ချေ၊] မနုဿဿ+ပဋိလာလော မနုဿပဋိလာဘော၊ (တစ်နည်း) “မနုဿတ္တပဋိလာဘော”ဟု ဆိုလိုလျက် တ္တကိုချေ၊ ဥပလက္ခဏနည်းဖြင့် “မနုဿပဋိလာဘော” ဟု ဟောတော်မူသည်၊ လူ့ဘဝကိုသာမက နတ်ဗြဟ္မာဘဝကိုလည်း ရခဲသည်သာ။(ဓမ္မဋီ)
ဧရကပတ္တနာဂရာဇဝတ္ထုဂါထာနိဿယပြီးပြီ။