စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထုဂါထာ
ပထမကျော်၊ သာသနဓဇသိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ ဒေါ်ဝိဇ္ဇေသီ၏ သရုပ်ပြဓမ္မပဒကျမ်း
၅ - စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထု
၃၈။ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ၊ သဒ္ဓမ္မံ အဝိဇာနတော။
ပရိပ္လဝပသာဒဿ၊ ပညာ န ပရိပူရတိ။
၃၉။ အနဝဿုတစိတ္တဿ၊ အနနွာဟတစေတသော။
ပုညပါပပဟီနဿ၊ နတ္ထိ ဇာဂရတော ဘယံ။
ဤတရားဒေသနာတော်ကို ဘုရားရှင်သည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် သာဝတ္ထိမြို့သားသည် ရဟန်းပြု၍ ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူဝတ်လဲပြီး နောက်ဆုံး ခုနစ်ကြိမ်မြောက် ရဟန်းပြုရန် ကျောင်းသို့ သွားရင်း တရားဆင်ခြင်သောကြောင့် သောတာပန်ဖြစ်၍ ရဟန်းပြုပြီး နှစ်ရက် သုံးရက် အကြာတွင် ရဟန္တာဖြစ်သော စိတ္တဟတ္ထထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူသည်။
ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ များစွာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ အကျိုးများကြသည်။
အနက်
အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ၊ မတည်တံ့သော စိတ်ရှိသော။ သဒ္ဓမ္မံ၊ သူတော်ကောင်း တရားကို။ အဝိဇ္ဇာနတော၊ မသိသော။ ပရိပလ္လဝပသာဒဿ၊ ပေါလော ပေါသော။ (ဝါ) မခိုင်မြဲသော ယုံကြည်မှု ရှိသူအား။ ပညာ၊ ပညာသည်။ န ပရိပူရတိ၊ မပြည့်စုံနိုင်။
အနဝဿုတစိတ္တဿ၊ ရာဂဖြင့် စွတ်စိုသော စိတ်မရှိသော။ အနန္ဒာဟတစေတသော၊ ဒေါသဖြင့် ထိခိုက်သော စိတ်မရှိသော။ ပုညပါပပဟီနဿ၊ ကောင်းမှု မကောင်းမှုကို ပယ်ပြီးသော။ ဇာဂရတော၊ နိုးနိုးကြားကြား ရှိသောသူအား။ ဘယံ၊ ဘေးသည်။ နတ္ထိ၊ မရှိ။
စကားပြေ
မတည်တံ့သော စိတ်ရှိ၍ သူတော်ကောင်း တရားကို လည်း မသိသော မခိုင်မြဲသော ယုံကြည်မှု ရှိသူအား ပညာ မပြည့်စုံနိုင်။
ရာဂဖြင့် စွတ်စိုသော စိတ်လည်း မရှိ၊ ဒေါသဖြင့် ထိခိုက်သော စိတ်လည်း မရှိ၍ ကောင်းမှု မကောင်းမှုကို ပယ်ပြီးလျှင် နိုးကြားမှု ရှိသူအား ကြောက်စရာ ဘေး မရှိပြီ။
အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ— မြင်းကျောပေါ် တင်ထားသော ကျောက်ဖရုံသီး, ဖွဲ့ပုံ၌ စိုက်ထားသော သစ်ငုတ်, ဆံပင်မရှိသည့် ခေါင်းပြောင်၌ တင်ထားသော ထိန်ပန်းတို့ မတည်တံ့နိုင်သကဲ့သို့ တခါတရံ ဗုဒ္ဓသာဝက, တခါတရံ အာဇီဝက, တခါတရံ နိဂဏ္ဌ, တခါတရံ တာပသ ဖြစ်သူကို မတည်တံ့သော စိတ် ရှိသူ ဟု ဆိုသည်။
သဒ္ဓမ္မံ— ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆဲ့ခုနစ်ပါး ရ၏။
ပရိပ္လဝပသာဒဿ— ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ နည်းပါး၍ ပေါလော ပေါသော (ဝါ) လေးလေး နက်နက် ယုံကြည်မှု မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်။
ပညာ— ကာမာဝစရ ပညာ, ရူပါဝစရ ပညာ, အရူပါဝစရ ပညာ, လောကုတ္တရာ ပညာ ရ၏။
အနဝဿုတစိတ္တဿ— ရာဂဖြင့် စွတ်စိုသော စိတ် မရှိ။ (ဝါ) ရာဂ မရှိသူ။ (ဝါ) ရာဂ ကင်းသူ။
အနနွာဟတစေတသော— ဒေါသဖြင့် ထိခိုက်သော စိတ် မရှိ။ (ဝါ) ဒေါသ မရှိ။ (ဝါ) ဒေါသ ကင်းသူ။
ပုညပါပပဟီနဿ— ကုသိုလ် လည်း မရှိ အကုသိုလ် လည်း မရှိသော ရဟန္တာ ပုဂ္ဂိုလ်။
ဇာဂရတော— ရဟန္တာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါ စသော နိုးကြားမှု တရား ငါးပါး ရှိသောကြောင့် အိပ်ပျော်နေခိုက် သော်လည်းကောင်း၊ နိုးကြားနေခိုက် သော်လည်းကောင်း ဇာဂရတော မည်သည်။
ဘယံ— ကိလေသာ ဟူသော ဘေး ရ၏။
စိတ္တဟတ္ထထေရ်— ဤမထေရ်သည် ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရဟန်းပြု လိုက် လူဝတ် လဲလိုက် လုပ်ပြီး ခုနစ်ကြိမ်မြောက် ရဟန်းပြု သောအခါ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ရဟန္တာ ဖြစ်သည်။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၅-၆။)
ကုဒါလပဏ္ဍိတ— ဘုရားလောင်း ကုဒါလပဏ္ဍိတ လည်း ခြောက်ကြိမ်တိုင် လူထွက်ပြီး ခုနစ်ကြိမ်မြောက် တွင် တသက်လုံး ရသေ့ဝတ်ဖြင့် မြဲသွားသည်။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၈။)
ပါဠိသဒ္ဒါခက်ဆစ်
အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ = အနဝဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ယဿာတိ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တော။ အနဝဋ္ဌိတ + စိတ္တ + ယ။
အနဝဋ္ဌိတံ = န အဝဋ္ဌိတံ အနဝဋ္ဌိတံ။ န + အဝဋ္ဌိတ။
သဒ္ဓမ္မံ = သတံ ဓမ္မော သဒ္ဓမ္မော။ သတ္ + ဓမ္မ ။
ပရိပလ္လဝပသာဒဿ = ပရိပလ္လဝော ပသာဒေါ ယဿာတိ ပရိပလ္လဝပသာဒေါ။ ပရိပလ္လဝ + ပသာဒ + ယ။
ပရိပလ္လဝော = သမန္တတော ပလ္လဝတိ ဂစ္ဆတီတိ ပရိပလ္လဝော။ ပရိ + ပ္လုဝ + အ။
အနဝဿုတစိတ္တဿ = နတ္ထိ အဝဿုတံ စိတ္တံ ယဿာတိ အနဝဿုတစိတ္တော။ န + အဝဿုတ + စိတ္တ + ယ။
အနန္ဒာဟတစေတသော = နတ္ထိ အန္ဒာဟတော စေတော ယဿာတိ အနန္ဒာဟတစေတသော။ န + အန္ဒာဟတ + စေတ + ယ။
အန္ဒာဟတ = အနု + အာ + ဟန် + တ။
ပုညပါပပဟီနဿ = ပုညပါပါနိ ပဟီနာနိ ယေနာတိ ပုညပါပပဟီနော။ ပုညပါပ + ပဟီန + ယ။
စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထု ပြီး၏။
အရှင်သုဇနာဘိဝံသ၏ ဓမ္မပဒဂါထာနိဿယ
၃-စိတ္တဝဂ်
၅-စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထုပါဠိဂါထာ
ပရိပဝပသာဒဿ, ပညာ န ပရိပူရတိ။
အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ၊ ကောင်းကျိုးရှိဆဲ, အလုပ်ထဲ၌, စိတ်ဇွဲ မတည်, မကြည်သော စိတ်ရှိထသော။ သဒ္ဓမ္မံ၊ ရှင်တော်ဘုရား, ဟောမြွက်ထားသည့်, သတိပဋ္ဌာန်စသော ဗောဓိပက္ခိယတရား ကို။ အဝိဇာနတော၊ ဆရာ့အထံ, နည်းမခံဘဲ, ကိုယ့်ဉာဏ်ကိုယ် ပိုင်, မသိနိုင်ထသော။ ပရိပဝပသာဒဿ၊ ဗူးတောင်းသဘော, ’ ရေ၌မျောသို့, မလေးနက်သော သဒ္ဓါရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏။ ပညာ၊ လောကုတ်လောကီ, ၂-လီသောပညာသည်။ န ပရိပူရတိ၊ အာရုံ အရှိ, ကောင်းစွာသိဖို့, ထိမိကုံလုံ, မပြည့်စုံနိုင်ချေ။ (ပါ-၃၈)
သဒ္ဓမ္မံ။ ။ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇတီတိ သန္တော၊ ကိလေသေ သမေန္တိ ဝူပ သမေန္တီတိ သန္တော (အနုဒီ)။ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော, ပသတ္ထော, သုန္ဒရော ဝါ ဓမ္မော သဒ္ဓမ္မော။ သတံ ဝါ အရိယာနံ ဓမ္မော, တေသံ ဝါ တဗ္ဘာဝ၊ သာဓကော ဓမ္မောတိ သဒ္ဓမ္မော (ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၃၆)။
ပုညပါပပဟီနဿ, နတ္ထိ ဇာဂရတော ဘယံ။
အနဝဿုတစိတ္တဿ၊ ရာဂနှင့်စပ်, မစိုစွတ်အပ်သော စိတ် ရှိထသော။ [အဝဿုတကို ကတ္တုသာဓ်ယူ၍ “အနဝဿုတစိတ္တဿ၊ ရာဂနှင့်စပ်, မစိုစွတ်သောစိတ်ရှိထသော”ဟုလည်းပေး။] အနနွာဟတ စေတသော၊ ဒေါသနှင့်စပ်, မထိခိုက်အပ်သော စိတ်ရှိထသော။ ပုညပါပပဟီနဿ၊ အရဟတ္တမဂ်, ဉာဏ်လက်နက်ဖြင့်, ပယ်ဖျက် အပ်ပြီးသော ကောင်းမှု, မကောင်းမှုရှိထသော။ ဝါ၊ အရဟတ္တ မဂ်, ဉာဏ်လက်နက်ဖြင့်, ကောင်းမှု, မကောင်းမှုကို ပယ်ဖျက်ပြီး ထသော။ ဇာဂရတော၊ သဒ္ဓါစသား, တရားများဖြင့်, နိုးကြား၍နေ သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏။ ဘယံ၊ ကိလေသာရေး, ကိုယ်တွင်းဘေး သည်။ နတ္ထိ၊ အိပ်ပျော်နေရင်း, နိုးနေရင်း၌, အလျင်းပုံသေ, မရှိ တော့ချေ။ (ပါ-၃၉)
စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထုအဋ္ဌကထာဂါထာ
တံ ခေါ ဇိတံ သာဓု ဇိတံ, ယံ ဇိတံ နာဝဇီယတိ။
ဇိတံ၊ အောင်အပ်, ရအပ်ပြီးသော။ ယံ ဇိတံ၊ အကြင်အောင် မြင်ခြင်းသည်။ အဝဇီယတိ၊ ပြန်ရှုံးနိုင်၏။ တံ ဇိတံ၊ ထိုအောင်မြင် ခြင်းသည်။ န သာဓု၊ မကောင်း။ ဇိတံ၊ သော။ ယံ ဇိတံ၊ သည်။ န အဝဇီယတိ၊ ပြန်မရှုံးနိုင်။ တံ ဇိတံ၊ သည်။ ခေါ၊ စင်စစ်။ သာဓု၊ ကောင်း၏။ (ဋ္ဌ-၈၇)
စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထုဂါထာနိဿယပြီးပြီ။
အဝဇီယတိ။ ။ အဝ+ဇိ+ဒိဝါဒိယ+တိ၊ ကွစိဓာတုဖြင့် ဇိဓာတ်၌ ဒီဃပြု၊ အဝသဒ္ဒါ ပရာဇယအနက်ဟော(ရူဋီ၊၇၇)၊ ဤကား “ပရာဇယော ဟောတိ(ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၂)”ဟူသော နောက်နည်းအဖွင့်, “ဇိဓာတ် ဒိဝါဒိ ရုပ်လည်း ရှိသည်”ဟုဆိုသော ဓာတွတ္ထသင်္ဂဟတို့နှင့်အညီ ဖြစ်သည်။ “နောက်နောက်ဝါဒ ပဓာန(ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၀)”ဟူသော စကားအရ အထက် ၌ ဤနည်းအတိုင်း ပေးသည်။
ရှေ့နည်း။ ။ အဝ+ဇိ+ကံဟောယ+တေ၊ ဇိ၌ဒီဃပြု၊ တေကို တိပြု (နိဒီ-၃၉၃)။ (တစ်နည်း) အဝ+ဇိ+ကာရိတ်ဏေ+ကံဟောယ+တေ၊ ဤ နည်း၌ ကာရိတ်ပစ္စည်းချေ၊ ဤကား “တေဟိ ပစ္စာမိတ္တေဟိ အဝဇီယတိ (ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၂)”ဟူသော ရှေ့နည်းအဖွင့်အလို ရုပ်ပြီးစေပုံတည်း။
ရှေ့နည်းအလိုအနက်။ ။ “ယံ ဇိတံ-အကြင်အောင်အပ်, ရအပ်ပြီး သော နိုင်ငံကို၊ အဝဇီယတိ-(ရန်သူတို့မှ) ပြန်ရှုံးအပ် ပြန်ရှုံးနိုင်၏၊ ဝါ- (ရန်သူတို့သည်) ပြန်ရှုံးစေအပ် ပြန်ရှုံးစေနိုင်၏၊ တံ ဇိတံ-ထိုအောင်အပ်, ရအပ်ပြီးသောနိုင်ငံသည်၊ ဝါ-ကို၊ သာဓု ဇိတံ-ကောင်းစွာ အောင်မြင်အပ် သည်၊ န (ဟောတိ)-မဖြစ်၊ ယံ ဇိတံ-ကို၊ န အဝဇီယတိ-(ရန်သူတို့မှ) ပြန်မရှုံးအပ်, ပြန်မရှုံးနိုင်၊ ဝါ-(ရန်သူတို့သည်) ပြန်မရှုံးစေအပ်, ပြန်မရှုံး စေနိုင်၊ တံ ဇိတံ-သည်၊ ဝါ-ကို၊ သာဓု ဇိတံ-သည်၊ ဟောတိ-၏”ဟု ပေး။ ဤနည်း၌ သာဓုဇိတံသည် သမာသ်, ဝါကျ ၂မျိုး ဖြစ်နိုင်၏။