သမ္ဗဟုလဘိက္ခုဝတ္ထုဂါထာ -၄
ပထမကျော်၊ သာသနဓဇသိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ ဒေါ်ဝိဇ္ဇေသီ၏ သရုပ်ပြဓမ္မပဒကျမ်း
၂၃-နာဂဝဂ်
၇-သမ္ဗဟုလဘိက္ခုဝတ္ထု
၃၂၈။ သစေ လဘေထ နိပကံ သဟာယံ၊
သဒ္ဓိံ စရံ သာဓုဝိဟာရီ ဓီရံ။
အဘိဘုယျ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနိ၊
စရေယျ တေနတ္ထမနော သတီမာ။
၃၂၉။ နော စေ လဘေထ နိပကံ သဟာယံ၊
သဒ္ဓိံ စရံ သာဓုဝိဟာရီ ဓီရံ။
ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယ ،
ဧကော စရေ မာတင်္ဂရညေ ဝ နာဂေါ။
၃၃၀။ ဧကဿ စရိတံ သေယျော၊
နတ္ထိ ဗာလေ သဟာယတာ။
ဧကော စရေ န စ ပါပါနိ ကယိရာ၊
အပ္ပါဿုက္ကော မာတင်္ဂရညေ ဝ နာဂေါ။
ဤတရားဒေသနာတော်ကို ဘုရားရှင်သည် ပါလိလေယျကဆင်သည် စောင့်ရှောက်သောတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် ရဟန်းငါးရာတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူသည်။
ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ရဟန်းငါးရာတို့ ရဟန္တာဖြစ်ကြသည်။
အနက်
နိပကံ၊ ရင့်ကျက်သောပညာနှင့်ပြည့်စုံသော။ သာဓုဝိဟာရိံ၊ ကောင်းစွာနေလေ့ရှိသော။ ဓီရံ၊ တည်ကြည်သော။ သဟာယံ၊ အတူကျင့်ဖက် အဆွေခင်ပွန်းကို။ သစေ လဘေထ၊ အကယ်ရလျှင်အံ့။ တေန၊ ထိုအဆွေခင်ပွန်းနှင့်တကွ။ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနိ၊ အလုံးစုံသောဘေးရန်တို့ကို။ အဘိဘုယျ၊ နှိမ်နင်း၍။ အတ္ထမနော၊ ဝမ်းမြောက်သောစိတ်ရှိလျက်။ သတိမာ၊ သတိရှိသည်။ ဟုတွာ၊ ဖြစ်၍။ စရေယျ၊ ကျင့်ရာ၏။။
နိပကံ၊ ရင့်ကျက်သော ပညာနှင့်ပြည့်စုံသော။ သာဓုဝိဟာရိံ၊ ကောင်းစွာနေလေ့ရှိသော။ ဓီရံ၊ တည်ကြည်သော။ သဟာယံ၊ အတူကျင့်ဖက် အဆွေခင်ပွန်းကို။ နော စေ လဘေထ၊ အကယ်၍မရလျှင်အံ့။ ရာဇာ၊ မင်းသည်။ ဝိဇိတံ၊ နိုင်ပြီးသော။ ရဋ္ဌံ၊ တိုင်းပြည်ကို။ ပဟာယ၊ စွန့်၍။ ပဗ္ဗတေ ဝ၊ ရဟန်းပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ မာတင်္ဂော နာမ၊ မာတင်္ဂမည်သောဆင်မင်းသည်။ အရညေ၊ တော၌။ ဧကော၊ တကောင်တည်း။ စရတိ ဝိယ၊ လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ဧဝံ၊ ဤအတူ။ ဧကော၊ တယောက်တည်းသာလျှင်။ စရေ၊ ကျင့်ရာ၏။။
ဧကဿ၊ တယောက်တည်းသာလျှင်။ စရိတံ၊ ကျင့်ခြင်းသည်။ သေယျော၊ မြတ်၏။ ဗာလေ၊ သူမိုက်၌။ သဟာယတာ၊ အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်မျိုးသည်။ နတ္ထိ၊ မရှိ။ မာတင်္ဂေါ နာဂေါ၊ မာတင်္ဂဆင်မင်းသည်။ အရညေ၊ တော၌။ ဧကော၊ တကောင်တည်း။ အပ္ပါကုက္ကော၊ ကြောင့်ကြမဲ့။ စရတိ ဝိယ၊ လှည့်လည်သကဲ့သို့။ ဧကော၊ တယောက်တည်းသာလျှင်။ စရေ၊ ကျင့်ရာ၏။ ပါပါနိ၊ မကောင်းမှုတို့ကို။ န ကယိရာ၊ မပြုရာ။
စကားပြေ
ရင့်ကျက်သောပညာနှင့်ပြည့်စုံ၍ ကောင်းစွာနေလေ့ရှိသော အတူကျင့်ဖက် တည်ကြည်သော အဆွေခင်ပွန်းကို ရခဲ့သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်မျိုးနှင့် အတူတကွ ဘေးရန်အားလုံးကို နှိမ်နင်းလျက် ဝမ်းမြောက်သောစိတ်နှင့် သတိရှိသည်ဖြစ်၍ ကျင့်ရာ၏။
အထက်ပါ အဆွေခင်ပွန်းမျိုးကို မရခဲ့သော် မင်းသည် နိုင်ပြီးသော တိုင်းပြည်ကို စွန့်၍ တောထွက်ပြီး ရဟန်းပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း မာတင်္ဂဆင်မင်းသည် တော၌ တကောင်တည်း လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤအတူ တယောက်တည်းသာလျှင် ကျင့်ရာ၏။
တယောက်တည်းကျင့်ခြင်းသည် မြတ်၏။ သူမိုက်၌ သီလဓုတင်စသော အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်မျိုးသည် မရှိ၊ မာတင်္ဂဆင်မင်းသည် တကောင်တည်း ကြောင့်ကြမဲ့ လှည့်လည်သကဲ့သို့ တယောက်တည်း ကျင့်ရာ၏၊ မကောင်းမှုတို့ကို မပြုလုပ်ရာ။
ပရိဿယာနိ— ခြင်္သေ့ ကျား စသော ထင်ရှားသော ဘေးရန် ရာဂ ဒေါသ မောဟ စသော မထင်ရှားသော ဘေးရန်။
မင်းကဲ့သို့ကျင့်ပုံ— စစ်နိုင်သောမင်းအား မင်းစည်းစိမ်သည် မေ့လျော့ခြင်း၏အကြောင်းတည်း၊ မင်းစည်းစိမ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု တိုင်းပြည်ကိုစွန့်၍ ရဟန်းပြုပြီး ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့ဖြင့် တပါးတည်းသာ နေသကဲ့သို့ တယောက်တည်း ကျင့်ရာ၏။
မာတင်္ဂဆင်ကဲ့သို့ကျင့်ပုံ— ဆင်ထီး ဆင်မ ဆင်ပေါက်တို့ဖြင့် ရောပြွမ်းနေရ၏။ အညွန့်မရှိသောမြက်ကို စားရ၏၊ ကျိုးပဲ့သောအခက်ကို စားရ၏၊ နောက်သောရေကို သောက်ရ၏။ ကံတက်အဆင်းတွင် ဆင်မများ၏ ကိုယ်ကို ပွတ်တိုက်သွားခြင်း ခံရ၏၊ ထိုကြောင့် ဆင်အပေါင်းမှ ခွဲခွာပြီး နေရပါမူကား ကောင်းလေစွဟု ဆင်အပေါင်းကို စွန့်ခွာပြီး အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ တစီးတည်းချမ်းသာစွာနေထိုင်သကဲ့သို့ တယောက်ထီးတည်းကျင့်ရာ၏။
သဟာယတာ— စူဠသီလ, မဇ္ဈိမသီလ, မဟာသီလ ကထာဝတ္ထုဆယ်ပါး ဓုတင် (၁၃)ပါး, ဝိပဿနာဉာဏ်, မဂ်ဉာဏ်လေးပါး ဖိုလ်လေးပါး, ဝိဇ္ဇာသုံးပါး အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး, နိဗ္ဗာန်များသည် သဟာယတာဂုဏ် ဖြစ်သည်။
ပါဠိသဒ္ဒါခက်ဆစ်
နိပကံ = နိဿေသတော ပါစေတိ ကုသလဓမ္မေတိ နိပကော။ နိ + ပစ် + ဏ။
သဟာယံ = သဟ အယတိ ကိစ္စေသူတိ သဟာယော။ သဟ + အယ + ဏ။ (သဟဿ သာဘာဝေါ)
သာဓုဝိဟာရီ = သာဓုံ ဝိဟရတိ သီလေနာတိ သာဓုဝိဟာရီ။ သာဓု + ဝိဟရ + ဏိ။
ပရိဿယာနိ = ပရိ (သမန္တတော) သေတိ ပဝတ္တတီတိ ပရိဿယံ။ ပရိ + သိ + ဏ။
အပ္ပေါသုက္ကော = အပ္ပေါ ဥသုက္ကော ယဿာတိ အပ္ပေါသုက္ကော။ အပ္ပ + ဥသုက္က + ယ။
ဥဿုက္ကော = ဥဋ္ဌာနံ သုဋ္ဌု ကာယတိတိ ဥသုက္ကော။ ဥ + သု + ကာ + အ။
သမ္ဗဟုလဘိက္ခုဝတ္ထု ပြီး၏။
အရှင်သုဇနာဘိဝံသ၏ ဓမ္မပဒဂါထာနိဿယ
၂၃-နာဂဝဂ်
၇-သမ္ဗဟုလဘိက္ခုဝတ္ထုပါဠိဂါထာ
အဘိဘုယျ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနိ, စရေယျ တေန’တ္တမနော သတီမာ။
နိပကံ၊ ဉာဏ်ရည်ထက်မြက်, ရင့်ကျက်သော။ ဝါ၊ ရင်ကျက်ကြောင်းမှန်, ပညာ ဉာဏ်ရှိသော။ သဒ္ဓိံစရံ၊ အတူလှည့်လည်ဘက်ဖြစ်သော။ သာဓုဝိဟာရိံ၊ ဥပစာအပ္ပနာ, နှစ်ဖြာသောမေတ္တာဖြင့် ကောင်းစွာနေလေ့ရှိသော။ ဓီရံ၊ ပညာရှိသော။ ဝါ၊ ဝီရိယရှိ သော။ ဝါ၊ ထွီဟုပြုအပ်သော မကောင်းမှုရှိသော။၁ သဟာယံ၊ အဖော်ကို။ သစေ လဘေထ၊ အကယ်၍ရအံ့။ (ဧဝံ သတိ၊ ဤသို့ရသည်ရှိသော်။) သဗ္ဗာနိ၊ အလုံးစုံကုန် သော။ ပရိဿယာနိ၊ ခြင်္သေ့သစ်ကျား, ထင်ရှားဘယ, ရာဂစလတ်, ဖုံးကွယ်အပ်သော ဘေးရန်တို့ကို။၂ အဘိဘုယျ၊ လွှမ်မိုး၍။ တေန၊ ထိုအဖော်နှင့်။ (သဒ္ဓိံ၊ အတူ။) အတ္တမနော၊ မိမိစိတ်ရှိသည်။ ဝါ၊ နှစ်သက်သည်။ (ဟုတွာ၊ ၍။) စရေယျ၊ ကျင့်ကြံသွားလာ, နေထိုင်ရာ၏။ (ပါ-၃၂၈)
၁။ ဓီရံ။ ။ “ဓီရန္တိ ပဏ္ဍိတံ(ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၂၃)၊ ဓီရန္တိ ဓိတိသမ္ပန္နံ(သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၃)”ကို ကြည့်၍ “ဈာယတီတိ ဓီ၊ [ဈေ+ကွိ+ဤ၊ ဈကို ဓပြု၊] ဓာရေတီတိ ဝါ ဓီ၊ [ဓာ+ကွိ+ဤ၊] သင်္ခါရေသု ဓီကာရော ဇာယတိ ဧတာယာတိ ဝါ ဓီ၊ [ဇန+ကွိ+ဤ၊ ဇနကို ဓပြု၊-ဓာန်-ဋီ-၁၅၂၊ ဓာဒီ၊] ဓီ ပညာ+အဿ အတ္ထီတိ ဓီရော၊ [ဓီ+ရ၊]”ဟု ပြု။
တစ်နည်း။ ။ “ဓိကတပါပေါတိ ဓီရော(သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၃)”ကို ကြည့်၍ “ဓီ+အဿ အတ္ထီတိ ဓီရော(မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်းရှိသူ)”ဟု ပြု၊ ဓီသဒ္ဒါ ဇိဂုစ္ဆနအနက်ဟော နိပါတ် ပုဒ်တည်း၊ (တစ်နည်း) ဓီတိ+ကတပါပေါ ဓီရော၊ (ကတပါပကိုချေ, ရလာ)”ဟု ကြံ။
အခြားနည်းများ။ ။ ဓိယာ ပညာယ ရာတိ ဂဏှာတီတိ ဓီရော၊ [ဓီ+ရာ+အ၊-သာရတ္ထ၊၁၊၁၉၇၊ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၈၇။] ဓာရေတီတိ ဓီရော၊ [ဓာ+ရ၊ ဤလာ၊-မောဂ်-၇၊၁၄၅။] ဝိသယ- ပရိညာဏေန ဒဟတိ ပဋိပက္ခေ သောဓေတီတိ ဓီရော၊ [ဒဟ+ရ၊ ဒကို ဓပြု, ဓ၌ အ-ကို ဤပြု, ဟကိုချေ၊-မ၊ဋီ၊၃၊၄၁။]
၂။ ပရိဿယာနိ။ ။ ပုံလိင်မှ နပုံလိင်သို့ ပြန်နေသော လိင်္ဂဝိပလ္လာသဟု ပါစိယော- ၄၀၂၌ ဆို၏၊ “သမန္တတော သေန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ပရိဿယာနိ၊ [ပရိ+သိ+အ၊]”ဟု ကြံ။
ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယ, ဧကော စရေ မာတင်္ဂ’ရညေဝ နာဂေါ။
နိပကံ၊ သော။ သဒ္ဓိံစရံ၊ သော။ သာဓုဝိဟာရိံ၊ သော။ ဓီရံ၊ သော။ သဟာယံ၊ ကို။ နော စေ လဘေထ၊ အကယ်၍ မရအံ့။ (ဧဝံ သတိ၊ ဤသို့ မရလသော်။) ရာဇာ၊ မဟာဇနကမင်းသည်။ ဝိဇိတံ၊ အောင်အပ်ပြီးသော။ ရဋ္ဌံ၊ တိုင်းပြည်ကို။ ပဟာယ၊ စွန့် ပယ်၍။ (ဧကော၊ တစ်ပါးတည်းသည်။ ဟုတွာ၊ ၍။ စရတိ ဣဝ၊ ကျင့်ကြံသွားလာ နေ ထိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း။ နာဂေါ၊ ကြီးမားသော။ မာတင်္ဂေါ၊ ဆင်သည်။ ၁အရညေ၊ တော၌။ ဧကော၊ တစ်စီးတည်းသည်။ (ဟုတွာ စရတိ) ဣဝ၊ လှည့်လည်သွားလာသကဲ့ သို့လည်းကောင်း။ (ဧဝံ၊ တူ။) ဧကော၊ တစ်ပါးတည်းသည်။ (ဟုတွာ) စရေ၊ ကျင့်ကြံ သွားလာ, နေထိုင်ရာ၏။ (ပါ-၃၂၉)
၁။မာတင်္ဂရညေဝ နာဂေါ။ ။ “မာတင်္ဂေါ+အရညေ+ဣဝ နာဂေါ”ဟု ဖြတ်၊ မာတင်္ဂ သဒ္ဒါ ဆင်ကိုဟောသောကြောင့် နာဂသဒ္ဒါ မဟန္တအနက်ကို ဟော၏(သာရတ္ထ၊၃၊၃၅၂၊ မ၊ဋီ၊၃, ၃၅၀)၊ ပါစိယော-၄၀၂-၃၌ကား “မဟန္တော အင်္ဂေါ သရီရံ ဧတဿာတိ မာတင်္ဂေါ”ဟူသော ဝစနတ္ထကြောင့် မာတင်္ဂအရ ဆင်ကိုယူ၍ နာဂသဒ္ဒါ ဥတ္တမအနက်ဟောဟု ဆို၏၊ ဓာန်-ဋီ-၃၆၀ အတိုင်း “မဟန္တံ အင်္ဂံ သရီရံ ဧတဿာတိ မာတင်္ဂေါ၊ [မဟန္တ+ အင်္ဂ၊ ဟန္တကိုချေ, မ၌ဒီဃပြု၊]”ဟု ရှိလျှင် ပိုကောင်းသည်။
တစ်နည်း။ ။ “မာတင်္ဂေါ-မာတင်အမျိုး၌ဖြစ်သော၊ ဝါ-ကြီးမားသောကိုယ်အင်္ဂါရှိသော၊ နာဂေါ-ဆင်သည်”ဟုလည်း ပေးကြ၏(မိုးထိ.မဟာနိ၊၂၊၅၇၄)၊ “မာတင်္ဂေါတိ လဒ္ဓနာမော ..ဟတ္ထိနာဂေါ”ဟူသော အဖွင့်ကို ကြည့်ပေးဟန်တူသည်၊ ဟတ္ထိနာဂေါ၌ ဟတ္ထိကို မာတင်္ဂ၏ အနက်, နာဂေါကို မဟန္တအနက်ဟု ယူလျှင်ကား ထိုသို့ပေးဖွယ်မလိုပါ၊ “မာတင်္ဂရညေ-မာတင်္ဂ တော၌၊ နာဂေါ ဣဝ-ဆင်ကဲ့သို့”ဟူသော အနက်ကား လုံးဝမသင့်။
ဧကော စရေ န စ ပါပါနိ ကယိရာ, အပ္ပေါဿုက္ကော မာတင်္ဂ’ရညေဝ နာဂေါ။
ဧကဿ၊ တစ်ပါးတည်း၏။ စရိတံ၊ ကျင့်ကြံသွားလာနေထိုင်ရခြင်းသည်။ သေယျော၊ မြတ်၏။ [“ဧကဿ၊ သည်။ (ဟုတွာ၊ ၍။) စရိတံ၊ သည်။ သေယျော”ဟု တစ်နည်းပေး။] (ကသ္မာ၊ နည်း။) ဗာလေ၊ လူမိုက်၌။ သဟာယတာ၊ အဖော်ကောင်း၏ဖြစ်ရာ ဂုဏ်အင်္ဂါ သည်။ နတ္ထိ၊ မရှိ။၂ (တသ္မာ၊ ထိုကြောင့်တည်း)။ နာဂေါ၊ သော။ မာတင်္ဂေါ၊ ဆင်သည်။ အရညေ၊ ၌။ ဧကော၊ သည်။ အပ္ပေါဿုက္ကော၊ ကြောင့်ကြမရှိသည်။ (ဟုတွာ စရတိ) ဣဝ၊ သို့။ (ဧဝံ၊ တူ။) ဧကော၊ သည်။ အပ္ပေါဿုက္ကော၊ သည်။ (ဟုတွာ) စရေ၊ ရာ၏။ ပါပါနိ စ၊ မကောင်းမှုတို့ကိုလည်း။ န ကယိရာ၊ မပြုရာ။ (ပါ-၃၃၀)
၂။ နတ္ထိ ဗာလေ သဟာယတာ။ ။ ဝိမတိ၊၂၊၂၀၈အလို “ဗာလေ-ကို၊ (နိဿာယ- မှီ၍၊) သဟာယတာ-သည်၊ နတ္ထိ”ဟု ပေး၊ ဗာလေဝယ် ကံအနက်၌ သတ္တမီ၊ (တစ်နည်း)တေသု ဝုဒ္ဓိဖြင့် အံကို ဧပြု၊ (တစ်နည်း)ဒုတိယာမှ သတ္တမီသို့ ပြန်နေသော ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ၊ (တစ်နည်း) ဒုတိယာ ဧကဝုစ်မှ ဗဟုဝုစ်သို့ ပြန်နေသော ဝစနဝိပလ္လာသ၊ (တစ်နည်း)ဗဟုမှိ ဝိယ ဧကမှိပိ (နီတိ-၆၆၅)သုတ်ဖြင့် ဧကဝုစ်အနက်၌ ဗဟုဝုစ်ယောဝိဘတ်သက်ဟုကြံ၊ ဤဒုတိယပါဒသည် ကာရဏဝါကျတည်း။ (ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၆)
သမ္ဗဟုလဘိက္ခုဝတ္ထုဂါထာနိဿယပြီးပြီ။