ဟတ္ထကဝတ္ထုဂါထာ
ပထမကျော်၊ သာသနဓဇသိရီပဝရ ဓမ္မာစရိယ ဒေါ်ဝိဇ္ဇေသီ၏ သရုပ်ပြဓမ္မပဒကျမ်း
၁၉-ဓမ္မဋ္ဌဝဂ်။ ၆-ဟတ္ထကဝတ္ထု
၂၆၄။ န မုဏ္ဍကေန သမဏော၊ အဗ္ဗတော အလိကံ ဘဏံ။
ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော၊ သမဏော ကိံ ဘဝိဿတိ။
၂၆၅။ ယော စ သမေတိ ပါပါနိ၊ အဏုံ ထူလာနိ သဗ္ဗသော။
သမိတတ္တာ ဟိ ပါပါနံ၊ သမဏောတိ ပဝုစ္စတိ။
ဤတရားဒေသနာတော်ကို ဘုရားရှင်သည် သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် တိတ္ထိတို့နှင့် ဝါဒပြိုင်၍ မဟုတ်မမှန် စကားဆိုနေသော ဟတ္ထကကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူသည်။
ဒေသနာတော်အဆုံး၌ များစွာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ သောတာပန် စသည် ဖြစ်ကြသည်။
အနက်
မုဏ္ဍကေန၊ ခေါင်းတုံးကာမျှဖြင့်။ သမဏော၊ ရဟန်းမည်သည်။ န ဟောတိ၊ မဖြစ်နိုင်။ အဗ္ဗတော၊ သီလနှင့် ဓုတင်အကျင့်မှ ကင်းသေား။ အလိကံ၊ ချို့ယွင်းသော စကားကို။ ဘဏံ၊ ဘဏန္တော ပြောဆိုသော။ ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော၊ လိုချင်မက်မောမှုနှင့် ပြည့်စုံသော သူသည်။ သမဏော၊ ရဟန်းသည်။ ကိံ ဘဝိဿတိ၊ အဘယ်မှာ ဖြစ်မည်နည်း။ ယော စ၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား။ အဏုံ၊ အငယ်။ ထူလာနိ၊ အကြီးဖြစ်ကုန်သော။ ပါပါနိ၊ မကောင်းမှုတို့ကို။ သဗ္ဗသော၊ အချင်းခပ်သိမ်း။ သမေတိ၊ ငြိမ်းစေ၏။ သော၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို။ ပါပါနံ၊ မကောင်းမှုတို့ကို။ သမိတတ္တာ၊ ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့်။ သမဏောတိ၊ ရဟန်းဟူ၍။ ပဝုစ္စတိ၊ ဆိုထိုက်၏။
စကားပြေ
သီလနှင့် ဓုတင်အကျင့်မှ ကင်းပြီးလျှင် ချို့ယွင်းသော စကားကိုဆိုကာ လိုချင်မှု မက်မောမှုနှင့် ပြည့်စုံသူသည် ခေါင်းတုံးကာမျှဖြင့် ရဟန်းမဖြစ်နိုင်။ အငယ် အကြီးဖြစ်သော မကောင်းမှုအားလုံးကို ငြိမ်းစေသောသူကိုသာ ရဟန်းဟု ဆိုထိုက်၏။
ရဟန်း— သီလအကျင့် ဓုတင်မှ ကင်း၍ လိမ်လည်ပြောလျက် မရသေးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကို တောင့်တခြင်း ရပြီးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကို စွဲလမ်းနေခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ဦးခေါင်းရိတ်သည်သော်လည်း ရဟန်းမမည်နိုင်။
ငယ်သည်ဖြစ်စေ ကြီးသည်ဖြစ်စေ မည်သည့်မကောင်းမှုမဆို အခါမလင့် ငြိမ်းအေးစေနိုင်သောသူသည်သာ ရဟန်းမည်၏။
ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော ၌။ ဣစ္ဆာ ဟူသည် မရသေးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကို လိုချင်တောင့်တခြင်း။။
လောဘ ဟူသည် ရပြီးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကို စွဲလမ်းနေခြင်း။
ပါဠိသဒ္ဒါခက်ဆစ်
မုဏ္ဍကေန = မုဏ္ဍတီတိ မုဏ္ဍော။ မုဏ္ဍ် + အ။ မုဏ္ဍောယေဝ မုဏ္ဍကော။ မုဏ္ဍ + က = မညတိ ဟိတာဟိတန္တိ မုဏ္ဍော။ မန် + ဍ။
အဗ္ဗတော = နတ္ထိ ဝတာနိ ယဿာတိ အဗ္ဗတော။ န + ဝတ + ယ။
အလိကံ = အလတိ ဗန္ဓတိ ဧတေနာတိ အလိကံ။ အလ + ဏိက။
ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော = ဣစ္ဆာ စ လောဘော စ ဣစ္ဆာလောဘော။ ဣစ္ဆာ + လောဘ။ ဣစ္ဆာလောဘေဟိ သမာပန္နော ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော။ ဣစ္ဆာလောဘ + သမာပန္န။ သမာပန္န = သံ + အာ + ပဒ် + တ။
ဟတ္ထကဝတ္ထု ပြီး၏။
အရှင်သုဇနာဘိဝံသ၏ ဓမ္မပဒဂါထာနိဿယ
၁၉-ဓမ္မဋ္ဌဝဂ်
၆-ဟတ္ထကဝတ္ထုပါဠိဂါထာ
ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော, သမဏော ကိံ ဘဝိဿတိ။
မုဏ္ဍကေန၊ ဥုးခေါင်းရိတ်ထားခြင်းမျှကြောင့်။ (ခေါင်းတုံးတုံးထားရုံမျှကြောင့်)။ ဝါ၊ ဖြင့်။ သမဏော၊ သမဏအစစ်သည်။ န (ဟောတိ)၊ မဖြစ်။ အဗ္ဗတော၊ သီလအကျင့် ဓုတင်အကျင့်မရှိသော။ အလိကံ၊ မှားယွင်းသော စကားကို။ ဘဏံ (ဘဏန္တော)၊ ပြော ဆိုသော။ ဣစ္ဆာလောဘသမာပန္နော၊ မရောက်သေးသော အာရုံတို့၌ လိုချင်ခြင်း, ရောက်ပြီးသော အာရုံတို့၌ တပ်မက်ခြင်းသို့ ကောင်းစွာရောက်သူသည်။ ဝါ၊ မရောက် သေးသော အာရုံတို့၌ လိုချင်ခြင်း, ရောက်ပြီးသော အာရုံတို့၌ တပ်မက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူသည်။ [သမာပန္နောတိ သမ္မာ+အာပန္နော သမင်္ဂီဘူတော၊ မ၊ဋီ၊၂၊၃၀၀။] သမဏောသမဏအစစ်သည်။ ကိံ၊ အဘယ်သို့လျှင်။ ဘဝိဿတိ၊ ဖြစ်အံ့နည်း။ (ပါ-၂၆၄)
သမိတတ္တာ ဟိ ပါပါနံ, ]သမဏော’တိ ပဝုစ္စတိ။
စ၊ အနွယကား။ ယော၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်။ သဗ္ဗသော၊ အလုံးစုံသော အခြင်း အရာအားဖြင့်။ [သမေတိ၌စပ်။] ဝါ၊ အလုံးစုံကုန်သော။ [ပါပါနိ၌စပ်။] အဏုံထူလာနိအငယ်အကြီးဖြစ်ကုန်သော။ ပါပါနိ၊ မကောင်းမှုတို့ကို။ သမေတိ၊ ငြိမ်းစေ၏။ (သော) ဟိ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ။ ပါပါနံ၊ မကောင်းမှုတို့၏။ ဝါ၊ တို့ကို။ သမိတတ္တာ၊ ငြိမ်းစေအပ်ပြီး ကုန်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်။၁ သမဏောတိ၊ သမဏဟူ၍။ ပဝုစ္စတိ၊ ၏။ (ပါ-၂၆၅)
၁။ သမိတတ္တာ ဟိ ပါပါနံ။ ။ (က)သမိတာတိ သမာပိတာ၊ (ခ)သမဘာဝံ ဝါ အာပါဒယိတာ၊ (ဂ)အဿ ဝါ သမ္ပဒါနဘူတဿ သန္တာ(သီဋီသစ်၊၂၊၂၁၅)။ ဤတွင် (က)အဖွင့်အလို ”သမာပီယန္တေတိ သမိတာ၊ [သမု+တ၊ ကာရိတ်ပစ္စည်းကျေ။]”ဟု ပြု။ (ခ)အဖွင့်အလို “သမဿ+ ဘာဝေါ သမံ၊ သမံ+ဣတာ အာပါဒယိတာ-ငြိမ်းသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သော မကောင်း မှုတို့၊ [သမ+ဣတ၊ ဣတာ၌ ကာရိတ်ကျေ၊-သီဋီသစ်နိ၊၃၊၆၁၂။]”ဟု ပြု။ (ဂ)အဖွင့်အလို “သမ္မန္တီတိ သမိတာ”ဟု ပြု၊ ထိုနောင် “သမိတာနံ+ဘာဝေါ သမိတတ္တံ”ဟု ပြု။ ဤနောက်ဆုံး နည်းအလို “ပါပါနံ-တို့၏၊ ဝါ-တို့သည်၊ သမိတတ္တာ-ငြိမ်းကုန်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်”ဟု ပေး။
ပါပါနံ တ္တသမ္ဗန်။ ။ နည်းအားလုံး၌ သမိတအရ ပါပါနံကိုပင် ရသောကြောင့် “သတ္တန္နံ ဘိက္ခေဝ ဓမ္မာနံ သမိတတ္တာ သမဏော ဟောတိ...သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သမိတာ ၊ပေ၊ မာနော သမိတော ဟောတိ(အံ၊၂၊၅၀၂)”ဟူသော ပါဠိတော်နှင့် ညီ၏၊ ထိုကြောင့် “ပါပါနံ”သည် တ္တ သမ္ဗန်ဖြစ်သည်၊ မှန်၏-ဘာဝသမ္ဗန်နှင့် တ္တသမ္ဗာန်သည် “ လိင်-ဝုစ်-အရကောက်”တူ၏၊ ဤ၌ သမိတသည် ဘာဝသမ္ဗန်, ပါပါနံသည် တ္တသမ္ဗန်တည်း။ [ဘာဝသမ္ဗန်, တ္တသမ္ဗန်, လာဟန်လိင် ဝုစ်တူ။ ဘာဝရှေ့ပုဒ်, လာသည့်ပုဒ်, မယုတ်အရတူ။-တောင်တွင်း-၅၀၊၅၁။]
ဟေတုကတ္တုအဓိပ္ပာယ်နက်။ ။ သမိတကို ဟေတုကတ္တုသာဓ်ယူ၍ “ပါပါနံ-တို့ကို၊ သမိတတ္တာ-ငြိမ်းစေတတ်သည်အဖြစ်ကြောင့်”ဟု ပေးခြင်းမှာ ပြအပ်ခဲ့သော ပါဠိတော်, အဖွင့်များ နှင့် မညီသဖြင့် သဒ္ဒတ္ထမဟုတ်၊ အဓိပ္ပာယတ္ထဟု ယူသင့်၏။ [“ဟိတ်ဆိုက်လေရာ, ကြိယာ၏, ပကတိမှန်, ကတ္တားကံ, ဟိတ်၏သမ္ဗန်ခံမြဲ(ရွှေ-၄၈၆)”ဟူသော နိယံသည် ပြအပ်ခဲ့သော ပါဠိ တော်အရ ယေဘုယျတည်း၊ ထိုကြောင့် “အရီနံ ဟတတ္တာ”စသော အဖွင့်၌ ကတ္တားကို သမ္ဗန် မခံဘဲ “အရီနံ”ကို တ္တသမ္ဗန်ယူ၍ ဆရာတို့ အနက်ပေးတော်မူသည်။]
ကတ္တားကိုရ။ ။ ဤပါဠိတော်များနှင့် “သမီယတိ ပါပံ အနေနာတိ သမဏော(ရူ- ၃၆၉)”ဟူသော အဝုတ္တကတ္တုသာဓနဝိဂြိုဟ်သည် သဘောချင်းတူ၏၊ ချဲ့ဥုးအံ့- “သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သမိတာ၊ သမီယတိ ပါပံ အနေန”ဟူသော ဝါကျ၌ ငြိမ်းစေအပ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိစသည်နှင့် ပါပဟူသော ကံကို ရ၏၊ သို့သော် “သမဏော”ဟု ပုဒ်ပြီးရာ၌ကား အနေနအရဖြစ်သော ငြိမ်းစေ သူကတ္တားကို ရ၏၊ ထိုကြောင့် မ၊ဋီ၊၂၊၂၃၉၌ “အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပါပါနံ သမိတာဝီတိ သမဏော”ဟု ဝုတ္တကတ္တုသာဓနပြုသည်။
သမိတ၏ ကတ္တား။ ။ သမိတတ္တာ၌ ရှေ့၂နည်းအလို သမိတ၏ ကတ္တားထည့်၍ “(တေန-ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်၊) ပါပါနံ-တို့၏၊ ဝါ-တို့ကို၊ သမိတတ္တာ-ငြိမ်းစေအပ်ကုန်သည်၏ အဖြစ် ကြောင့်၊ ဝါ-ငြိမ်းသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ (သော-ကို၊) သမဏောတိ-၍၊ ဝုစ္စတိ-၏”ဟု ပေးနိုင်သည်။
ဟိအနက်။ ။ “အယမေဝ သမဏော(ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၇)”ကို ကြည့်၍ ဟိကို အဝဓာရဏ (ဧဝ)အနက်ပေးသည်၊ “သမိတတ္တာ ဟိ (သမိတတ္တာ ဧဝ)-ကြောင့်သာလျှင်”ဟုလည်း ပေးကြ၏၊ ထို့ပြင် ကာရဏအနက်ယူ၍ “ယော စ-သည်ကား၊ အဏုံထူလာနိ-ကုန်သော၊ ပါပါနိ-တို့ကို၊ သဗ္ဗသော-ဖြင့်၊ ဟိ (ယသ္မာ)-အကြင်ကြောင့်၊ သမေတိ-၏၊ ပါပါနံ-တို့ကို၊ (တသ္မာ) သမိတတ္တာထိုသို့ငြိမ်းစေအပ်ကုန်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်၊ (သော-ကို၊) သမဏောတိ-၍၊ ဝုစ္စတိ”ဟုလည်း ပေးကြ၏၊ အဋ္ဌကထာ၌ အထူးမဖွင့်သောကြောင့် ဟိကို အနက်မဲ့လည်း ယူကြ၏။
သမဏောဝိဂြိုဟ်။ ။ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပါပါနံ သမိတာဝီတိ သမဏော(မ၊ဋီ၊၂၊၂၃၉)၊ အဏုံထူလာနိ ပါပါနိ သဗ္ဗသော သမေတီတိ သမဏော၊ သုန္ဒရံ+မနော ဧတဿာတိ သမဏော၊ [သုမန၊ ဥကို အ, နကို ဏပြု၊] ဗဟုဇနေဟိ ဒေဝမနုဿေဟိ သမ္မာနိတော ပူဇိတောတိ သမဏော၊ [သံမာန၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေ, အာကို ရဿ, နကို ဏပြု၊] ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဝါစာယ “အယံ ဥပသမ္ပန္နော”တိ သမနီယတီတိ သမဏော၊ [သမနိယ၊ ဣယချေ, နကို ဏပြု၊-ဓမ္မဋီ။] သမေတဗ္ဗာ ဥပသမေတဗ္ဗာတိ သမာ၊ အဏန္တိ ဧတေဟီတိ အဏာ(ငိုမြည်ကြောင်းအကုသိုလ်များ)၊ သမာ+ အဏာ ရာဂါဒယော ပါပါ ဧတေနာတိ သမဏော(စလင်းဂဏ္ဌိ၊၁၊၂၃၊ ကင်္ခါ၊မဟာဋီ၊၄၊၄၁)။ သမ္မတိ သန္တစိတ္တော ဘဝတီတိ သမဏော(နီတိဓာတု-၂၃၆)။
ဟတ္ထကဝတ္ထုဂါထာနိဿယပြီးပြီ။